دنیای قشقایی

بدبخت ملت و قومی که تاریخ خود را نداند ، تیره بخت تر از آن ملت و قومی است که علاقمند به دانستن تاریخ خود نباشد و شوربخت تر از همه ملت و قومی است که تاریخ خود را به ریشخند بگیرد .

صولت الدوله و قرارداد با شرکت نفت ایران و انگلیس
نویسنده : نوروز دّرداری(فولادی) - ساعت ٧:٥٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۳/۱٢/۱٢
 

دارسی صاحب امتیاز نفت ایران هنگام شروع کارش در نفتون مسجد سلیمان، قرار دادی با خوانین بختیاری امضاء کرده بود که سالیانه سه درصد درآمد شرکت نفت را بایت حق الامتیاز زمین های بختیاری به آن ها پرداخت می کرد. و شرکت این مبلغ پرداختی به خان های بختیاری از شانزده درصد حق السهم دولت ایران کسر می کرد. این روش در سالهای قبل مورد عمل بود .

شرکت نفت ایران و انگلیس در مسجدسلیمان نفت کشف کرده و استخراج و از طریق آبادن صادر می کرد. ولی دولت انگلستان برای مصرف ارتش خود نیاز به نفت بیشتری داشت. به همین دلیل برای استخراج بیشتر شرکت نفت را تحت فشار قرار داده بود.شرکت نفت در راستای این مهم در سال1294 شمسی(1915 میلادی) بررسی هائی برای پیدا کردن نفت در  جزیره قشم به عمل آورد و  گزارش زمین شناسان حاکی از وجود نفت در این منطقه بود به همین جهت شرکت تجهیزات اکتشاف نفت را به جزیره قشم وارد کرد و عملیات چاه شماره یک قشم در سال 1295 شمسی ( 1916 میلادی) در قشم آغاز شد .  


ولی نفتی کشف نشد. بعد از آن که شرکت نفت ایران و انگلیس از یافتن نفت در این جزیره مایوس شد، برای ادامه شناسایی مناطق جدید نفت خیز عملیات  اکتشاف خود را به میشان در نزدیکی بندرگناوه در خلیج فارس منتقل نمود.  این ناحیه بخشی از حوزه ترکان قشقایی و مرکز خوانین  ایل کشکولی بود.  فعالیت شرکت نفت  در این دیار، ایلخان قشقایی را نیز به امور نفت و رویدادهای آن در ایران وارد شد.

یکی از مواردی که شرکت نفت در کارهای خود به قدرتهای محلی واگذار می کرد نگهبانی و حفظ امنیت و رسیدگی به مشکلات منطقه ای و مردم بومی بود. شرکت نفت طبق سیاست کلی خود که تا کنون در مناطق نفت خیز از جمله در قصر شیرین، ماماتین، مسجدسلیمان ، خارک به کار برده بود، پس از حضور در منطقه با قدرت حاکم در منطقه میشون که همان خان های کشکولی از ایل قشقائی بودند وارد مذاکره شد و قراردادی برای حفاظت و نگهداری تاسیسات خود و همچنین تهیه کارگران مورد لزوم شرکت با احمد خان کشکولی منعقد نمود. در همین قرارداد که در سال 1300ش بین شرکت نفت و خوانین کشکولی امضاء شده بود، شرکت نفت متعهد شده بود که همانند قرارداد شرکت نفت با بختیاری ها،سه درصد از درآمد سالیانه نفت را به خوانین کشکولی که در این منطقه ساکن بودند بپردازد. در سال بعد دولت از ایران از این موضوع توسط کارگزار وزارت امور خارجه در بندر بوشهر مطلع شده و در طی چند تماس و مکاتبه از خان های کشکولی و صولت الدوله ایلخان قشقایی خواست که از هر گونه تماس  عقد قرار داد با شرکت نفت خود داری نمایند.

ایلخان قشقایی، بعد از تذکرات دولتی،  با شرکت نفت و خان های کشکولی وارد گفتگو شد و سرانجام،آن ها متقاعد شدند که در قرار داد  موجود شرکت که خان های کشکولی سهیم بودند و شرکت می بایست سه در صد درآمد سالیانه خود  را به آن ها بدهد، تغییر داده و  ایلخان قشقایی را سهیم نماید. به همین دلیل قرار داد متمی با شرکت نفت  امضاء شد که به نام محمد ناصر خان قشقایی پسرش بود، و در این توافقنامه ایلخان متعهد می شود که مزاحمتی برای شرکت نفت و خان های کشکولی ایجاد نکند. وشرکت نفت متعهد شد که وجه مربوط به سه درصد حق امتیاز را به شخص ایلخان بپردازد.

حضور شرکت نفت در این دوره مصادف با  موقعی  بود که رضا خان سردار سپه و فرمانده کل قوا شده بود. رضا خان که سرکوبی همه سران عشایر را در برنامه خود داشت، مخالف هر نوع تماس آنان به خارجی ها بود. در همین زمینه قرار داد نفت گزارش هایی توسط مامورین دولتی دو سال بعد از کودتای اسفند ماه ارائه شده و دستور هایی توسط رضا خان صادره شده است که حکایت از مراقبت دولت در زمینه دارد: از جمله:

«گزارش روز دوشنبه ١٣ فروردین ١٣٠١\٣ آوریل ١٩٢٢\۵ شعبان ١٣۴٠

-                    تعطیل عمومى: امروز به مناسبت سیزدهم فروردین همه وزارتخانه‌ها و دوایر دولتى تعطیل بود.

-                    ملاقات چند نفر از خوانین کشکولى با کنسول انگلستان در بوشهر

کارگزارى وزارت امور خارجه ایران از بوشهر در تلگرامى به اداره اول سیاسى گزارش داد که چند تن از خوانین کشکولى که به همراه مستر کِلک(Celk) از کارکنان کمپانى نفت جنوب دو روزى است وارد بوشهر شده‌اند؛ و امروز با ژنرال کنسول ملاقات و مذاکره کرده‌اند؛ اما از موضوع گفت‌وگوهاى آنان اطلاعاتى به دست نیامده است.[1]

-                    دیدار چند تن از خوانین کشکولى با نماینده دولت در بوشهر

-                    روز سیزدهم فروردین خوانین کشکولى با ژنرال کنسول انگلیس دیدار و مذاکره کرده بودند.»«مشار الدوله نماینده دولت در بوشهر در تلگرامى که امروز به مشیر الدوله رئیس الوزراء فرستاد خبر داد که چند نفر از خوانین کشکولى که به بوشهر آمده بودند با او ملاقات و مذاکره کرده‌اند. وى در این تلگرام مهم‌ترین موضوعى را که به خوانین کشکولى یادآور شده بود چنین نوشت: «تأکید کردم که هیچ‌یک از خوانین حق ندارند عقد قرارداد با کمپانى [نفت جنوب]نمایند. اگر مطالبى داشته باشند باید از طریق دولت اقدام شود و با اطلاع مأمورین دولت باشد.»

-                    - دوشنبه ٢٠ فروردین ١٣٠١\١٢ شعبان ١٣۴٠\١٠ آوریل ١٩٢٢

 - دیدار نماینده دولت در بوشهر با کنسول انگلیس

«مشار الدوله نماینده دولت در بوشهر امروز تلگرام دیگرى به مشیر الدوله رئیس الوزراء ارسال کرد که در آن خبر دیدار خود را با کنسول انگلیس یاد کرده بود. وى به کنسول انگلیس همان موضوعى را گفت که به خوانین کشکولى گفته بود: خاطرنشان نمودم که کمپانى [نفت جنوب]نمى‌تواند عقد قرارداد با خوانین محلى بنماید و بالاخره در نتیجه مذاکرات مقرر شد که پس از ورود سر [آرنولد]ویلسن ریاست کمپانى، مذاکرات لازمه به عمل آورده از نتیجه خاطر مبارک را مستحضر دارد.»[2]   



[1] -روز شمار همان جلد 2 ص 27

[2] روز شمار همان ج 2 ص 41