دنیای قشقایی

بدبخت ملت و قومی که تاریخ خود را نداند ، تیره بخت تر از آن ملت و قومی است که علاقمند به دانستن تاریخ خود نباشد و شوربخت تر از همه ملت و قومی است که تاریخ خود را به ریشخند بگیرد .

دولت‌ها (اقوام) هم‌مرز و هم‌دوره با قشقایی‌های باستانی -4
نویسنده : نوروز دّرداری(فولادی) - ساعت ٩:۱٦ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/٢/٩
 

در سرزمین های آناتولی که همان ترکیه فعلی باشد، در طول تاریخی  هزاره دوم پیش از میلاد بر اساس اسناد و مدارکی که به دست آمده است، دو قوم در پی هم در این دیار حکمرانی کرده اند. یکی از آنان قوم حاطی و دیگری هیتی بوده است. هر چند  که از قوم قشقا در اسناد به دست امده از قوم حاطی نامی از قشقا برده نشده است، اما در مدارک به دست آمده از زمان هیتی ها اسناد زیادی کشف شده که نشان می دهد که قوم قشقا در این نواحی زندگی می کرده اند. و نهایتا در سرنگونی امپراتوری هیتی که یکی از قدرت مندان این دیار بوده است، قوم قشقا دخالت داشته است. به همین دلیل به معرفی این دو حکومت که در منطقه آناتولی، که همان سرزمین قوم قشقا هم بوده است، اشاره می کنیم:

1. حاطّی (حاطّیان)که بودند؟

پژوهشگران  معتقدند  که جمعیت و مردم ساکن آناتولیا در «دوره‌ی هزاره‌ی سوم» قبل از میلاد گروهی مردمی بومی بودند که قبل از ورود اقوام هند و اروپایی، در این دیار زندگی می کردند  به نام «حاطّی‌ها » خوانده می‌شدند.

«حاطّی‌ها»  یکی از اقوام بسیار باستانی تاریخ هستند که در کناره‌های رود قزل ایرماغ  در حوزه‌ی اناتولی (ترکیه فعلی) سکونت داشته‌اند. آنان به یک زبانی غیر از زبان (هند و اروپایی) سخن می‌گفته‌اند که به این زبان (حاطّیک) گفته می‌شد که شاید زبانی وابسته به گروه زبان‌های قفقازی بوده باشد. همسایه‌ی شرقی این کشور، خالدیس نیز احتمالاً به همین زبان سخن می‌گفته‌اند. نخستین حکومت مرکزی که در سرزمین آناتولی (ترکیه) تشکیل شده است مربوط به تمدن حاطّی‌هاست. بر اساس اسناد به دست آمده آنان در سال 2800 پیش از میلاد،  آن ها در این سرزمین سکونت داشته و با دولت سومری‌ها رابطه‌ی تجاری داشته‌اند.

تا همین اواخر تصور می‌شد که حاطّی‌ها، زبان نوشتاری از آن خود نداشتند، و از زبان میخی برای روابط و امور تجاری خویش بهره می‌گرفته‌اند. اما (تروور بریس ـ) استاد باستان‌شناس و کارشناس تاریخ هیتّی‌ها، در این باره می‌نویسد: «مدارک شناسایی تمدن حاطّی در بقایای یکی از زبان‌های غیر از هند و اروپایی از آرشیو «هیتّی‌ها» به دست آمده است. این زبان در چندین اسناد آن دوران نوشته شده است که به زبان «هاتیلی » یعنی به زبان حاطّی نگارش یافته است. متون چند سند باقی مانده از شخصیت‌های مذهبی، که در آن‌ها نام خدایان حاطّی‌ها و نام اشخاص و مکان‌های حاطّی وجود دارد و از آنان نام برده شده است.


«سارگون Sargon» پادشاه بزرگ اکدی (سومری) در سال‌های 2350 - 2150 پیش از میلاد بوده، در سندی که از دوران پادشاهی وی در بین‌النهرین به دست آمده است، چنین برداشت می‌شود که نام اولیه آناتولی به سبب سکونت این قوم در آن دیار «سرزمین حاطّی» بوده است. استفاده از این نام، یعنی سرزمین حاطّی، در یک دوران طولانی حدود 1500 سال قبل از میلاد مسیح تا سال 630 قبل از میلاد ادامه داشته است. حضور آن‌ها در تاریخ تا سال‌های 2000-1700 پیش از میلاد ادامه داشت ولی به‌تدریج توسط اقوام «هیتّیت ـ » یا هیتّی، که قومی هند و اروپایی بودند، از این دیار رانده شده و از تاریخ حذف شدند.

در دوران میانه‌ی هزاره‌ی سوم پیش از میلاد، دولت‌ شهرها و فرمان‌روایی‌های «کوچک شهر» فراوانی وجود داشته که با دولت‌های «بزرگ شهر» مانند (سومر )  که به چوب و تخته از کوه‌های (آمانوس ) (که فعلاً به کوه‌های نور داغلاری در ترکیه فعلی معروف است) نیاز داشتند در داد و ستد و تماس بوده‌اند. در روستاهای دشت (آمغ) در دامه کوه‌های آمانوس، اکتشافاتی صورت گرفته است و اسنادی از نقاشی و سفال و افزاری‌هایی از دوره‌ی 3800 تا 6500 پیش از میلاد به دست آمده است که نشان می‌دهد که تجارت چوب در آن دوران فعال بوده است. در اواخر سال‌های 2500 پیش از میلاد، «حاطّی‌ها»، کوهسار دولت‌شهر، «هاتوشا » که اینک (بوغاز کوی در ترکیه است) را تسخیر کردند و احتمالاًً فرمانروایی خود را به مناطق «هاسوم» و «کانش» که همان (گل‌تپه در ترکیه است) و «پوروشاندا »[1] و شهر «زالوار » بسط و توسعه داده‌اند.

در دوره‌ای که آن‌ها در حال بسط و گسترش فرمانروایی خود بودند، اقوام «لووی‌ها » در حوالی سال‌های 2300 پیش از میلاد در جنوب این منطقه مستقر شده و سبب پیدایش ایالت‌های «آرزاوا» و «کیزووانتا » شدند.

در قرن هیجدهم پیش از میلاد، در عرض کم‌تر از یک قرن سرزمین «حاطّی‌ها»، توسط «هیتّی»ها اشغال شد و به این ترتیب «هیتّی»ها، جایگزین «حاطّی‌ها» در این سرزمین شدند. اما سرزمینی که آن‌ها در آناتولی بر آن حکومت می‌کردند، همچنان تا سال 630 پیش از میلاد به شرحی که آشوریان نوشته‌اند، به همان نام قدیمی خود «سرزمین حاطّی» معروف بود. خلاصه‌ی تاریخ آنان را می‌توان چنین شرح داد:1.      دوره 2700 سال پیش از میلاد، مبادلات تجاری آنان از طریق «الخاتوم » با شهرهای آشور برقرار بود.

  1. .   در دوران 2500 سال پیش از میلاد، دولت حاطّی یک دولت‌شهری به نام «هاتوشا » ایجاد کرد که این شهر هم یکی از فرمانروایی‌های کوچکی بود که در این مناطق وجود داشتند و از طریق کشاورزی و سفالگری زندگی می‌کردند. در نزدیکی آن، شهر کانش قرار داشت که احتمالاً از آنِ «حاطّی‌ها» بود. دوران اولیه «حاطّی‌ها» از این زمان آغاز می‌شود.

2.سال‌های 2300 پیش از میلاد، دولت متمرکز ایالت حاطّی در شهر «پوروشاندا » شکل می‌گیرد.

3.   سال‌های 2334 تا 2279 پیش از میلاد، بر اساس نبرد نامه‌ای که از پادشاه «هیتّی»ها؛ (سلطان نبرد) به جای مانده است، از جنگ‌های بین «سارگون ـ Sargon» امپراتور آشور، از حمله به این ناحیه سخن رفته است که این جنگ  به تشویق و دعوت بازرگان شهر «پوروشاندا »که علاقه‌مند به ایجاد مبادلات تجاری بین دو منطقه بودندبرای تصرف شهر ‌هاتوشا‌ ـ صورت گرفته است. و امپراتور  سارگون برای تصرف این شهر لشکر می‌کشد و سعی می‌کند که حصارهای شهر را خراب کند، اما موفق نمی‌شود. این شهر بعداًًً یکی از شهرهای دولت «هیتّی» شد و بارها به دست قوم قشقا ویران شد و مجددا توسط شاهان هیتی و بازسازی گردید، اما در این دوره به نظر می‌رسد که دیگر تحت نظر «حاطّی‌ها» نبوده بلکه به صورتی مستقل «دولت‌شهر» اداره می‌شده است.

4.   در کاوش‌های اخیر در این دیار سنگ سبز بسیار زییایی به دست آمده است که احتمال داده می‌شود که در هنگام عقد صلح‌نامه بین مصر و «هیتّی» در سال 1258 پیش از میلاد، هدیه‌ای بوده است که از طرف فرعون مصر به پادشاه هیتّی، داده شده است.

5.   قرن هیجدهم پیش از میلاد، که مصادف با ورود مهاجران «هیتّی» به این دیار و تصرف شهری به نام «کوسارا » بود. از این شهر که در اسناد به دست آمده نام برده شده ، هنوز آثار و شواهدی به دست نیامده و محل آن ناشناخته است. این شهر پایتخت اولیه «هیتّی‌ها» بود. آن‌ها همچنان شهر کانش را که مرکز تجارت با آشوریان بود، نیز متصرف شدند.[2]

در برخی از نوشته‌های تاریخی برای شرح این دوره از «دودمان ـ  پیش هیتّی  به جای «حاطّیان » استفاده می‌شود که به نظر نادرست است. چون که این مفهوم را القا می‌کند که هیتّی‌ها تکامل یافته از حاطّی‌ها هستند، که حقیقت ندارد. چون برخلاف حاطّی‌ها، که قومی غیر هند اروپایی بودند، هیتّی‌ها مردم هند و اروپایی و قومی جداگانه بودند و زبانی متمایز از حاطّی‌ها داشتند. با این حال، پادشاهان (هیتّی) همواره از واژه‌ی «سرزمین حاطّی » برای معرفی کشور خود استفاده می‌کردند، چون به دلیل قدمت و حضور طولانی حاطّی‌ها در این دیار نام سرزمین آناتولی در دوره‌ی باستانی (سرزمین حاطّی) نامیده می‌شد.

در نهایت مردم حاطّی  یا با هیتّی‌ها ادغام شدند و یا این که هیتّی‌ها که مردمی از قوم هند اروپایی بودند، مردم محلی را از سرزمین‌های خود بیرون رانده و خود جایگزین آنان شدند. گستردگی امپراتوری «هیتّی‌ها »که جایگزین حاطّی‌ها شده بود، هسته‌ی مرکزی آن بر سرزمین‌های میانه‌ی آناتولیا مستقر و تکیه داشت.

شیوه‌ی حکومت «حاطّی‌ها » بر اساس (دولت‌شهر)‌های متحده و با حکمرانی پادشاهان کوچک و یا شخصیت‌های مذهبی سازماندهی شده بود. با وجود این که این حکمرانی‌ها یک به یک در سال‌های حدود 2200 پیش از میلاد توسط هیتّی‌ها، تصرف و اشغال شده بود، اما احتمالاًً مردم حاطّی‌ها همچنان اکثر جمعیت این مناطق را تشکیل می‌دادند. آن‌ها ممکن است همان مردمانی باشند که «پادشاهی و ادامه‌ی حکومت‌های اولیه دوران برنز را در منطقه مرکزی آناتولیا بنا نهاده باشند.»

نفوذ فرهنگی قوم «حاطّی‌ها » به‌حدی بود که مردم هیتّی، پس از اشغال این دیار و تشکیل دولت هیتّی، بسیاری از باورهای دینی و اساطیری خود را از (حاطّی)ها اقتباس کردند. اصول دینی قوم هیتّی هم از مذاهب حاطّی‌ها الگو برداری شده است، مانند الهه‌ی خورشید، همسر وی خدای توفان، و فرزندان آن‌ها، « نریک» و » زیپ پالاندا» و دخترشان « نزولاش» و نوه‌ی آنان « زنتیش»، هم چنین « تلی پینو» و همسرش « ‌هاتپی نوش» و الهه‌هایی مانند « زیتاهاریاش»، «کارزیش»، و « ‌هاپان تالییاش» و احتمالاًً « ایناراش». این آخری را اگر مشتق از ریشه‌ی «آنر » بدانیم، شاید یک منبع هند و اروپایی داشته باشد. تمدن و فرهنگ «حاطّی‌ها» احتمالاًً به غنای فرهنگی قوم هیتّی هم کمک کرده است. از جمله شناخت و باور « تشوب » خدای آسمان و توفان در میان هوریان و خدای « ایلویانکاس» که یک سمبل آژدهایی و مربوط به هوریان بود، که در میان هند و اروپاییان هم رواج داشت. برخی از پژوهشگران و باستانشناسان بر این باور هستند که قوم قشقا( قشقایی ها) از بازماندگان این قوم«حاطی» هستند که در بخش های بعدی این نوشتارها به آن خواهیم پرداخت.

2.   دولت هیتّی

کشفیات باستان‌شناسان درباره‌ی هیتی‌ها از شهرهایشان گرفته تا الواح حکاکی شده و زبان و تاریخشان، داستان حیرت‌انگیز و مهیجی را روایت و تأیید می‌کند از زندگی مردمی که زمانی در این وادی وجود داشته و دانش و شناخت قبلی ما از آن‌ها تنها از طریق کتاب مقدس عبری میسر می‌شده و به نام تمدن گمشده معروف بود. ولی اکنون می‌دانیم که آن مردم، همین هیتی‌ها بوده‌اند که بارها و بارها در کتاب مقدس به آن‌ها اشاره شده است اما بدون تحقیر و تمسخر خدمات آن‌ها برای نیایشگران خدایان پاگانی. آن‌ها در سراسر سرزمین‌های که داستان و تاریخی از پدرسالاران عبری پیدا می‌شود حضور دارند.

معمولاًًًً چنین برداشت می‌شود که قوم هیتّی‌ها از سال‌ها قبل از 2000 پیش از میلاد به آناتولی آمده باشند. در حالی که خاستگاه اولیه آن‌ها مورد اختلاف است، اما بیش از یک قرن است که شواهد قوی به دست آمده است که نشان می‌دهد که در هزاره‌های چهارم و سوم اقامتگاه این قوم در جلگه‌های حوزه دریای سیاه  » که امروزه کشور «اوکراین» و اطراف دریای «آزو» است زندگی می‌کرده‌اند. هیتّی‌ها و اقوام آناتولی احتمالاً از شمال به موازات دریای خزر مهاجرت کرده‌اند. مهاجرت بزرگ آن‌ها به نواحی خاور نزدیک، احتمالاً در حوالی سال 1900 پیش از میلاد باید صورت گرفته باشد.

ساکنین مناطق آناتولیا در آن دوران «حاطّی‌ها » و برخی از ایالت‌های این منطقه نیز تحت مستعمره‌ی آشوریان بود. به همین دلیل است که هیتّی‌ها خط میخی را از آشوری‌ها گرفته و در اسناد خود به کار برده‌اند. و چنانچه از متون اسناد به دست آمده بر می‌آید و ما در این بخش به آن‌ها اشاره خواهیم داشت، مدت‌ها طول کشید تا هیتّی‌ها توانستند، حضور خود را در این مناطق تثبیت نمایند و برای مدت چندین قرن، قوم هیتّی به صورت گروه‌های مجزا از هم در اطراف شهر‌های گوناگون زندگی می‌کردند. اما بعداًًً رهبری توانا در «بوغاز کوی» توانست آن‌ها را گرد هم آورده و متحد نماید و سرزمین‌های مرکزی آناتولی را تسخیر نموده و پادشاهی هیتّی را تأسیس نماید.

هیتّی‌هاکه بودند؟

هیتّی‌ها یک تمدن باستانی بودند. هیتّی‌ها که به زبان هند و اروپای صحبت می‌کردند، یک پادشاهی در آناتولی ‌و بین‌النهرین شمالی ‌و سوریه در قرن 18 پیش از میلاد تا 12 پیش از میلاد تأسیس کردند. هیتّی‌ها معروف به مهارتشان در ساختمان و استفاده کردن از ارابه و از پیشروان تمدن عصر فلز و ساخت مصنوعات از آهن بودند. هیتّی‌ها در کتاب عهد عتیق بیشتر به صورت یکی از چند طایفه‌ای دیده می‌شوند که مردم آن‌ها را در سرزمین فلسطین سکونت داشته اند و نامشان چند بار در تورات ذکر شده است.

نژاد و خاستگاه هیتّی‌ها

گارستانگ J. Garstang، باستان‌شناس انگلیسی، نقش برجسته‌هایی را از زمان «هیتّی‌ها» در بخش جنوب شرقی آسیای صغیر و سوریه شمالی شناسایی کرده است که گسترش و نفوذ فرهنگ «هیتّی‌ها» را مشخص می‌کند. جنوبی‌ترین محلی که از آن بقایای آثار معماری «هیتّی‌ها» کشف شده است حاما نام دارد. یک هیأت باستان‌شناسی از دانمارک به سرپرستی (اینگولد) از سال 1932 تا 1928 در «حاما» به کاوش پرداخت و دوزاده طبقه فرهنگی را شناسایی کرد که طبقه‌های E-G که تاریخی برابر 700-1550 قبل از میلاد را نشان می‌دهد مشخص می‌کنند که «هیتّی‌ها» از آغاز تا پایان عمرامپراتوری خود، از این محل به عنوان آخرین قلمرو جنوبی خویش استفاده می‌کرده‌اند. دولت‌های هیتّیایی شاید تا‌ اندازه‌ای احساس پیوستگی نژادی یا فرهنگی با «اورارتو » می‌کردند

پایه‌گذاری پادشاهی هیتّی

ورود «هیتّی‌ها» در حدودسال 2000 پیش از میلاد به این سرزمین در آسیای صغیر مرکزی صورت گرفته است؛ اما قبل از مهاجرت این قوم، قوم حاطی‌ها در همین دیارمستقر بوده و زندگی می‌کرده‌اند. که در بالا به آن اشاره شد.

«هیتّی‌ها» پس از ورود به این مناطق و آمیزش با حاطی‌ها، به‌تدریج فرهنگ «حاطّی‌ها» را پذیرفتند. ولی بعد از چند قرن که هیتی ها قدرتمند شدند توانستند بر حاطی ها غلبه نموده و فرمانروایی آن را به دست گیرند، وارث فرهنگ «حاطی ها» شدندو تا سال 1200 پیش از میلاد حاکم این سرزمین ها بودندو تنها هنگامی که از (اتحادیه قبایل ساکن این دیار که یکی از آنان قوم قشقا بود) شکست خوردند، حکومت خود را در آسیای ضغیر از دست دادند.

آثار تاریخی به دست آمده در گل‌تپه ترکیه نشان می‌دهد که اقوام غیر هند اروپایی، حاطی در زمانی نزدیک به 250 تا 300 سال پیش از پایه‌گذاری دولت هیتّی وارداین سرزمین‌ها درآسیای صغیر شده بودند و تنها پس از یک اقامت چند صد ساله‌ در فاصله‌ی سال‌های 1800-1750 پیش از میلاد،توانستند بر ساکنین محلی این مناطق غلبه کرده و یک دولت به نام دولت هیتّی را پایه‌گذاری کردند.

از آن جا که  اسناد و سنگ نوشته های باستانی که از شاهان و حکومت‌گران این دولت به دست آمده و این اسناد راوی تاریخ قوم قشقا ست، ضروری است که نام شاهان و دوران سلطنت آن‌ها را بشناسیم تا بتوانیم وقایع مربوط به قوم قشقا و قدمت آن‌ها را  که در نوشتارهای بعدی به آن ها خواهیم پرداخت ، به صورتی مشخص کرده و تاریخ وقایع را  بهتر درک و شناسایی کنیم.

«(در بخش بعدی شاهان دوران سلطنت هیتی ها به نگارش در خواهد آمد»

 



[1] آثار باستانی این شهر در ترکیه ودر شمال غربی آغسارا و جنوب توزگول. قرار دارد