دنیای قشقایی

بدبخت ملت و قومی که تاریخ خود را نداند ، تیره بخت تر از آن ملت و قومی است که علاقمند به دانستن تاریخ خود نباشد و شوربخت تر از همه ملت و قومی است که تاریخ خود را به ریشخند بگیرد .

پژوهشی در مدارس عشایری-3
نویسنده : نوروز دّرداری(فولادی) - ساعت ٧:۱٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/۳/۳
 

نظام اقتصادی ایران و فعالیت های اصل چهار

اقتصاد ایران در سالهای بعد از جنگ دوم‏ جهانی شدیدا به کشاورزی و دامداری متکی بود. حدود 80 درصد مردم در روستاها زندگی می‏کردند. شغل اصلی آنها کشاورزی و مشاغل وابسته به‏ کشاورزی بود.در آن دوران اقتصاد کشور در«دام‏ تعادل فقر»قرار داشت،بدین معنی که‏ سرمایه‏گذاری در کشاورزی و صنعت بسیار ناچیز و بازدهی تولید در هر بخش نسبتا پایین بود. روش‏های تولیدی و فعالیت‏های رایج کشاورزی‏ سنتی بود.مثلا زراعت به نیروی انسان و چهارپایان متکی بود و از ماشین‏آلات در کشاورزی‏ استفاده نمی‏شد.همین‏طور به لحاظ استفاده از بذرهای بومی و شخم توسط چهارپایان،عدم‏ آشنایی با بذر مرغوب و با روش‏های نوین‏ کشاورزی،بازدهی محصولات کشاورزی در سطح‏ هکتار ناچیز بود.در شرایط خوب از هر تخم بذر 30 تخم محصول برداشت می‏شد که بسیار پایین‏ بود.در بسیاری از شهرها آب سالم وجود نداشت. فاضلاب هدر می‏رفت و وارد آب آشامیدنی‏ می‏شد.انواع امراض شایع بود.همین‏طور نسل‏ حیوانات بومی کشور مانند مرغ،گاو،گوسفند و الاغ همه تحلیل رفته بودند.مقدار تخم‏گذاری‏ مرغ و شیردهی بز و گاو و گوشت‏دهی گوسفند،گاو و بزهای بومی به‏طور متوسط ناچیز بود.به همین‏ لحاظ برنامه تقویت بنیان کشاورزی ایران برای‏ اصل چهار از اهمیت و توجه خاصی برخوردار شد. 

 

پایه‏گذاران اصل چهار با مطالعه و دقت بسیار، کارشناسان و متخصصین لازم برای فعالیت در بخش کشاورزی ایران انتخاب و آن ها را تنها از ایالت یوتا و دانشگاه ایالتی یوتای( utah )آمریکا جذب و استخدام می کردند.علت این انتخاب چند عامل بود. اول اینکه آب و هوای ایالت یوتای آمریکا با آب و هوای استان‏های مرکزی و بخش عمده‏ای از ایران‏ شباهت بسیار نزدیک دارد.دوم اینکه سکنه ایالت‏ یوتا اکثرا متدین هستند و مذهب مورمن‏ ( mormons ) دارند که از جمله مذاهب دین‏ حضرت مسیح است. مورمن‏های آمریکا روحیه‏ای‏ جمع‏گرا و اجتماعی دارند و در امور گروهی و کمک‏ کردن به یکدیگر و به جامعه بشری و مردم‏ محتاج‏تر جهان یشقدم هستند.سوم اینکه‏ بر حسب دستورات مذهبی خود،مورمن‏ها الکل‏ نمی‏نوشند،گوشت خوک نمی‏خورند و حتی مانند مردم تعدادی از روستاهای ایران بین آنها چند همسری رواج دارد.بنابراین از لحاظ فرهنگی و داشتن معتقدات مذهبی،اگرچه متفاوت،تا حدودی با روستاییان ایران تقارن و نزدیکی دارند. مهمتر از همه اینکه مورمن‏های یوتا پرکارند، روحیه‏ای متواضع دارند و در روستاها با روستاییان‏ ایران زندگی می‏کردند و خود را با سبک زندگی‏ آنها وفق می‏دادند.

چون مطالعه اولیه با دقت انجام شده بود نتایج‏ حاصله نیز رضایت‏بخش‏ از کار درآمد متخصصین‏ مورمن مذهب آمریکایی‏ از ایالت یوتا می‏آمدند و در روستاها با روستاییان‏ ایران هم کار می‏کردند و شبها به خانه آنها دعوت‏ می‏شدند و یا همراه آنها به قهوه‏خانه روستا می‏رفتند.روستاییان‏ ایرانی خلق نیکو و راحت‏ و حسن سلوک این افراد را می‏پسندیدند.آنها مشاهده می‏کردند و نتیجه‏گیری می‏کردند که این غریبه‏های‏ سخت‏کوش،کاردان،مذهبی،خانواده‏دار و متواضع‏ به روستای آنها و بهبود وضع کشاورزی آنها کمک‏ می‏کنند.به همین مناسبت روستاییان شدیدا پذیرای آنها بودند.حتی همسران این‏ آمریکایی های گروه اول که از ایالت یوتا به ایران‏ امدند،به زنان روستایی روش‏های جدید بارداری، زایمان،بچه‏داری و شیر دادن بهداشتی را آموزش‏ می‏دادند.این کشاورزان آمریکایی به زودی ثابت‏ کردند که مشاورین دلسوزی برای روستاییان ایران‏ هستند،زیرا که وجود آنها در بهبود وضع کلی‏ روستاهای ایران مؤثر واقع شده بود.

کارکنان اصل چهار پس از ورود به روستا،هریک از این افراد ابتدا بافت اجتماعی و اقتصادی منطقه تحت نظارت و فعالیت خود را شناسایی می‏کرد و نیازهای فوری و مبرم روستاها را به مراکز سرپرستی اصل چهار گزارش می‏داد.مثلا اگر چاه آبی یا قناتی خشک یا کم‏آب بود یا اینکه امراض خاصی شیوع یافته بود فورا از مرکز،مقنی یا پزشک و دارو درخواست‏ می‏کرد.به هنگام پیش‏آمدهای طبیعی و یا بروز اپیدمی‏ها و یا بروز آفات نباتی مأمورین کشاورزی‏ و متخصصین بهداشتی لازم به محل درخواست‏ کمک اعزام می‏شدند.

دفع آفات نباتی(مانند آفت لیسه در باغ‏های‏ زنجان)و دفع حشرات موذی،ضدعفونی کردن‏ انبارها و طویله‏ها و سرسراها،مبارزه با سن،که‏ دائما عامل نکبت و قحطی در کشور بود،سم‏پاشی‏ با هواپیما و حتی آموزش خلبانان سمپاش جزو برنامه‏های اصل چهار قرار داشت.

فعالیت‏های اصل چهار بین چهار بخش‏ اصلی تقسیم می‏شد و شامل موارد زیر بود:(1) بخش کشاورزی(2)بخش بهداشت‏ عمومی(3)بخش آموزش و پرورش(4)بخش‏ نوسازی نهادهای اجتماعی

.در داخل هر بخش نیز عملیات بر مبنای طرح‏ها و پروژه‏های معین و از قبل تعریف شده،به اجرا در می‏آمد.مسئولیت‏ها، امکانات و شرح وظایف هر فرد نیز در هریک از طرح‏ها معین بود.پس از پایان یک پروژه،آن را خاتمه یافته اعلام می‏کردند و پروژه دیگری آغاز می‏شد.

ترویج کشاورزی

منظور از ترویج کشاورزی،دادن خدمات، آموزش و راهنمایی‏های لازم در امور کشاورزی به‏ روستاییان است.در این بخش تغییرات بنیادی و ریشه‏ای همه‏جانبه مورد توجه مجریان اصل چهار بود.ترویج رشته‏های گوناگونی را در برمی‏گرفت‏ که مهم‏ترین آن‏ها عبارت بودند از:

آموزش آبیاری، زراعت،باغداری و دامداری،مرتع‏داری،اصلاح‏ نژاد دام و طیور،اصلاح چراگاه‏ها،مبارزه با آفات‏ نباتی،پل‏سازی و جاده‏سازی و ایجاد آب انبار در روستا،احداث مزارع نمونه،ترویج ماشین‏الات‏ جدید کشاورزی،سیلوسازی،ایجاد مدارس‏ حرفه‏ای و دانشکده کشاورزی،تشکیل شرکت‏های‏ تعاونی تولید و مصرف و حتی احداث کارخانجات‏ مرتبط با عمل‏آوری و رقم‏بندی محصولات‏ کشاورزی را در برمی‏گرفت.ترویج کشاورزی با ارتقاء سطح اطلاعات کشاورزان درباره بذر، ماشین‏آلات سروکار داشت.مثلا به روستاییان‏ کار کردن با تراکتور را آموزش می‏داد،آن هم در زمانی که روستاییان هنوز با گاوآهن کار می‏کردند.

از دیگر فعالیت‏های اصل چهار در ایران‏ معرفی و آموزش مرغداری نوین بود.قبل از آغاز فعالیت اصل چهار روش مرغداری نوین‏ با تولید انبوه و عملیات جوجه‏کشی و تخم‏کشی‏ در ایران به کلی ناشناخته بود.اصل چهار این روشها را به ایرانی‏ها آموزش داد و سپس عملا مرغ‏های آمریکایی را به ایران وارد کرد.

اصل چهار همه ساله 1000 قطعه جوجه‏های‏ یک‏روزه آمریکایی را با هواپیما به ایران وارد می‏کرد.این جوجه‏ها شامل جوجه‏های گوشتی از نوع new hampshire و rhode island red بود.جوجه‏های تخم‏گذار آمریکایی نیز از نوع plymouth rock بود.این جوجه‏ها را ابتدا در بنگاه دامپروری حیدآباد کرج،که با کمک مالی‏ و فنی اصل چهار و وزارت کشاورزی دائر شده بود، نگهداری و سپس بین مرغداران اطراف تهران‏ توزیع می‏کردند.در این زمان ظرفیت نگهداری‏ بنگاه دامپروری حیدرآباد فقط 3000 مرغ و خروس بود.

اصل چهار به مؤسسه دامپروری حیدآباد اولین ماشین‏های اتوماتیک جوجه‏کشی را هدیه‏ داد.سپس همه ساله در نوبت‏های متعدد و هر نوبت بین 60000 تا 80000 تخم‏مرغ جوجه‏کشی‏ را از آمریکا به ایران وارد می‏کرد.این تخم‏مرغ‏ها همه در تأسیسات مؤسسه دامپروری حیدرآباد کرج‏ به جوجه تبدیل می‏شد.اکنون از هر 100 تخم‏مرغ‏ 80 جوجه به دست می‏آمد.هر مرغ تخم‏گذار سالانه تا 270 عدد تخم می‏گذاشت.این نوع‏ بازدهی‏ها در ایران سابقه نداشت.به دلیل همین‏ سوددهی بالا،عده‏ای از مردم تهران و روستاهای‏ اطراف به مرغداری و جوجه‏کشی مدرن روی‏ آوردند.

دامپروری نوین

اقتصاد روستاهای ایران عمدتا بر پایه زراعت‏ و دامداری و استفاده از چهارپایانی مانند گاو، گوسفند،بز،قاطر و الاغ جهت تغذیه،حمل‏ونقل و شخم استوار بود.تا قبل از آغاز عملیات اصل چهار در ایران ماده‏گاوهای ایرانی جثه‏ای نحیف داشتند و در بهترین شرایط سالانه 900 لیتر شیر می‏دادند.از گاوهای نر بومی نیز اغلب برای شخم‏ زدن در مزارع و آبکشی از چاه استفاده می‏شد. برای تغذیه انسان نیز بیشتر گوشت گوسفند و بز مورد استفاده قرار می‏گرفت.قاطرها و الاغ‏های‏ بومی نیز کوچک اندام و نحیف بودند.رویهم رفته‏ نژاد دام و حیوانات بومی نیاز به اصلاح داشت.

اصل چهار از طریق بنگاه دامپروری‏ حیدرآباد،تحت سرپرستی i.m.Harmon اداره می‏شد،دو نوع گاو به ایران معرفی کرد که‏ یک نوع شیری بود به نام گاو Hollstein و نوع‏ دیگر گوشتی بود به نام گاو Brown Swiss با ماده‏ گاوهای بومی،دورگه‏های بسیار مقاوم و جالبی‏ متولد شدند.ماده دورگه‏های نسل اول روزانه تا 15 کیلوگرم شیر می‏داد و هرچه نسل جلوتر می‏رفت مقدار آن بیشتر می‏شد.دورگه‏های نر نیز دارای جثه‏ای بزرگتر و گوشت‏دهی بیشتری بودند. بعدا مرکز تلقیح مصنوعی تهران ایجاد شد و ظرف‏ شش سال 25000 گوساله اصیل در اثر تلقیح‏ مصنوعی متولد شدند.خدمات تلقیح گاوهای ماده‏ روستاییان رایگان انجام می‏شدند.نسل انواع‏ گاوهایی که اصل چهار به ایران آورد هم‏اکنون به‏ طور گسترده‏ای در سرتاسر ایران موجود است.

علاوه بر اصلاح‏نژاد گاوهای بومی،اصلاح نژاد گوسفند،بز،قاطر و حتی الاغ،که در زندگی‏ اقتصادی روستاییان نقش حیاتی داشتند،مورد توجه متخصصین اصل چهار قرار گرفت. گوسفندان نر و ماده‏نژاد آمریکایی که رامبویه‏ نامیده می‏شدند و با آب و هوای ایران سازگار بودند همه ساله از ایالت یوتا به ایران وارد می‏شدند. گوسفندهای اصیل رامبویه پشم مرغوب و جثه‏ بزرگتری داشتند و اغلب دوقلو می‏زاییدند.[1]

در یک حرکت جسورانه زمانی اصل چهار از کشور قبرس حتی الاغ به ایران وارد کرد که مورد تمسخر بعضی نشریات وقت قرار گرفت. الاغ‏های قبرسی قوی و بسیار مقاوم بودند و بانژاد بومی کشور که بسیار لاغر،ریزه‏اندام و نحیف‏ بودند،آمیزش داده شدند.دورگه‏های جدید بسیار قوی‏تر و بزرگ‏تر از اجداد بومی خود متولد شدند. همین عمل نسبت به نسل قاطر نیز انجام گرفت.

زراعت و باغداری

اصل چهار ابتدا مزرعه نمونه‏ای را در سطح‏ 90 هکتار در مرکز حیدرآباد کرج ایجاد که با گاوآهن و قاطر شخم زده می‏شد.این زمین بایر طی دو سال به مزرعه حاصلخیزی تبدیل شد.در مرکز دامپروری و کشاورزی حیدرآباد،ابتدا کشت‏ ذرت با بذر وارداتی مرغوب آزمایش شد بعدا نتیجه استفاده از کودهای شیمیایی در افزایش‏ تولید در معرض دید مردم قرار گرفت.روی‏ بذرهای گندم کشت آبی و گندم کشت دیم‏کار بسیار انجام گرفت و نتایج به دست آمده مرتبا به‏ روستاییان نشان داده می‏شد.از مخلوط کردن‏ بذرهای بومی با بذرهای آمریکایی نیز نتایج خوبی‏ به دست آمد.

گفته می‏شود که قبل از ورود متخصصین‏ اصل چهار به منطقه ورامین و کرج از هر تخم بذر گندم 30 تخم محصول به دست می‏آید.هنگامی‏ که هفت سال بعد کارشناسان اصل چهار ایران را ترک کردند از هر تخم بذر گندم 70 تخم به دست‏ می‏آمد.

در مزرعه نمونه کرج ماشین‏آلات کشاورزی و روش‏های نوین به روستاییان نشان داده می‏شد. ضمنا مطلوبیت کشت شبدر و علوفه به جای‏ یونجه و اصول سیلو کردن علف،سیلو کردن‏ تفاله‏های چغندر قند(که قبلا دور ریخته می‏شد)، بسته‏بندی کاه و علوفه با ماشین و غیره به‏ روستاییان آموزش داده می‏شد.قبلا در دشت‏ مغان گوسفندان در زمستان از بی‏علوفه‏ای تلف‏ می‏شدند،در حالی که همزمان تفاله‏های چغندر قند در زمستان در سیلوهای زمینی را به روستاییان‏ دشت مغان آموزش دادند.تا در زمستان به‏عنوان‏ غذای دام از آنها استفاده شود.آقای هارمون‏ (i.m.Harmon) اولین سیلوهای نمونه‏ نگهداری تفاله چغندر قند برای تغذیه دام در زمستان را در سال 1331 ساخت.در سال 1335 تعداد این سیلوها به 700 عدد رسید.

آموزش کشاورزی

اصل چهارد چند صد هزار دلار برای ایجاد دانشکده کشاورزی کرج،که سالانه 250 دانشجو می‏پذیرفت،و برنامه‏ریزی دروس،تجهیز آزمایشگاه‏ها،تأمین استاد و غیره هزینه کرد.در اواسط دهه پنجاه میلادی دکتر ویلیام کارل‏ ( William Carl )که قبلا رییس دانشکده‏ کشاورزی دانشگاه یوتا واقع در ایالت یوتای آمریکا بود به ایران آمد و با سمت مشاور اصل چهار در دانشکده کرج مشغول به کار شد.نامبرده به‏ برنامه‏های دانشکده کشاورزی کمک‏های مؤثر می‏کرد.علاوه بر این،اصل چهار به تأمین استاد برای دانشسرای عالی دختران در قلعه‏نو از روستاهای ورامین نیز کمک مالی کرد.در اجرای‏ این برنامه از دانشگاه بریگام یانگ Bigham ) Young Univ) واقع در ایالت یوتا،استادان لازم‏ برای دانشسرا استخدام و به ایران اعزام شدند. مثلا در سال 1336 افراد زیر به ایران آمدند و در این دانشسرا به تدریس و مشاوره مشغول شدند.

(1)          Prof. Wolf ،رییس هیأت و استاد رشته‏ آموزش و پرورش

(2)          Prof.Berg ،متخصص آموزش ابتدایی

(3)          Prof.Bauer ،متخصص آموزش متوسطه، که روابط خانوادگی تدریس کرد.

(4)          Prof.Shirts ،متخصص سمعی و بصری

(5)          Prof.Romkit ،متخصص امور خانه‏داری، که پارچه‏شناسی تدریس می‏کرد.

این دانشسرا قبلا با کمک بنگاه خاور نزدیک‏ و مؤسسسه فورد و بعدا با کمک مالی اصل چهار دایر شده بود.اصل چهار سالانه مبلغ 10 میلیون‏ ریال برای تأمین لوازم آزمایشگاه‏های فیزیک، شیمی و طبیعی این دانشسرا پرداخت می‏کرد. دختران روستایی در این مدرسه اصول تغذیه،    مرغداری،بهداشت،باغداری،بچه‏داری،آشپزی و پرستاری را فرا می‏گرفتند.

علاوه بر این اصل چهار،سالانه یکصد نفر ایرانی را به دانشگاه‏های بیروت و سایر کشورها اعزام می‏کرد و با برنامه توسعه مدارس حرفه‏ای‏ کشاورزی و صنعتی و ایجاد سازمان ترویج‏ کشاورزی در وزارت کشاورزی که زمانی 200 مروج داشت،همکاری می‏کرد.از طریق بنگاه‏ اصلاح امور اجتماعی و عمران دهات نیز تعدادی‏ مدرسه روستایی بنا کرد و برای روستاها جاده‏سازی و پل‏سازی انجام داد.

مروجین کشاورزی اصل چهار در روستاها قبل از هر اقدام دیگری ابتدا نقشه ده‏  را تهیه و خانه‏ها شماره‏گذاری می‏شد.هر منزل‏ روستایی نیز در دفتر اصل چهار یک پرونده‏ داشت.مرکز بهداشت اصل چهار در منطقه رباط کریم،که دارای 82 روستا بود،یک مرکز بهداشت‏ ایجاد کرد.این مرکز بهساز،بهیار،پرستار و قابله به‏ منازل روستاییان اعزام می‏کرد و چگونگی تأمین‏ آب آشامیدنی روستا،طرز شستن ظروف، لباس و طرز نظافت داخل منزل روستاییان را مورد دقت قرار می‏داد.سپس نحوه رفع نواقص به‏ آنها آموزش داده می‏شد.

یکی دیگر از فعالیت‏های اصلی مروجین‏ کشاورزی اصل چهار تربیت دهیار بود.دهیاران روستاییان را آموزش می‏دادند و روح همکاری را در بین آنها می‏دمیدند.تربیت دهیاران در جهت‏ آموزش دادن اصول جدید کشاورزی به روستاییان‏ مؤثر بود.دهیار طرز کار با خیش جدید یا دستگاه‏ جدید و یا ماشین‏آلات جدید را مثلا در روستاهای‏ میاندوآب آذربایجان به روستاییان آموزش می‏داد. وی پوسترهای آموزشی دیواری تهیه و توزیع‏ می‏کرد و کمک‏های اولیه بهداشتی را در اختیار روستاییان قرار می‏داد.مثلا در اصفهان که مردم‏ به استفاده از یخ طبیعی عادت داشتند،مبارزه با مصرف یخ طبیعی آلوده توسط دهیاران انجام‏ می‏گرفت.دهیار مربوطه آب را به رنگ آغشته کرد و مردم هم رفته‏رفته مصرف یخ‏های طبیعی را کنار گذاشتند و از یخ قالبی که توسط اصل چهار معرفی شده بود،استفاده کردند.

دفع آفات نباتی(مانند آفت لیسه در باغ‏های‏ زنجان)و دفع حشرات موذی،ضدعفونی کردن‏ انبارها و طویله‏ها و سرسراها،مبارزه با سن،که‏ دائما عامل نکبت و قحطی در کشور بود،سم‏پاشی‏ با هواپیما و حتی آموزش خلبانان سمپاش جزو برنامه‏های اصل چهار قرار داشت.

وزارت کشاورزی‏ پروژه(067)در اسفندماه 1336 برای مدت دو سال به امضا رسید.بر حسب این قرارداد بنا شد مشاور اصل چهار، bruce anderson که‏ مهندس کشاورزی بود،طرز عمل ماشین‏آلات را آموزش دهد.مزارع نمونه کرج را توسعه دهد، زمین‏های جدیدی را احیا کند،و روش‏های آبیاری‏ جدید را به کارمندان وزارتخانه آموزش دهد.در همان سال آقای daryk کارخانه پشم‏شویی کرج‏ را ایجاد کرد.[2]

در شرایط نبود آمار کلان تعیین دستاوردهای‏ اصل چهار کاری بس مشکل است.لکن چناچه‏ عملیات هیأت عمران بین‏المللی آمریکا نیز در طول سال‏های بین 1956-1966 در نظر گرفته‏ شود،بین این سال‏ها محصول پنبه ایران دوبرابر شد.محصول چغندر و چای در کشور سه برابر شد و به 5/1 میلیون تن چغندر و 000/20 تن چای‏ رسید.محصول برنج کشور 72 درصد افزایش‏ یافت و به 000/900 تن رسید.ولی هنوز هم‏ کمبودها فراوان بودند و 15 درصد غلات و خوراک‏ دام،60 درصد روغن نباتی،70 درصد شکر و 44 درصد چای موردنیاز کشور از خارج وارد می‏شد.

 

  • سرپرستی بخش ترویج کشاورزی برعهده‏ آقای«جانسون» D.Johnson قرار داشت. مهندس خلیل طالقانی سرپرست ایرانی این‏ بخش بود و اردشیر زاهدی،قبل از ورود به جرگه‏ سیاست،پست معاونت وی را برعهده داشت. مهندس عبد الرضا انصاری،که بعدها پست وزارت‏ یافت ابتدا در بخش ترویج کشاورزی اصل چهار فعالیت می‏کرد.در داخل بخش ترویج کشاورزی‏ فعالیت‏های متعددی از قبیل مرغداری،دامداری، زراعت،باغداری و غیره آموزش داده می‏شد و مزارع و دامداری‏های نمونه تأسیس می‏شدند.
(ادامه دارد ...)

[1] گزارش » دی 1378 - شماره 107پایگاه مجلات تخصصی نور

[2] مجله گزارش » دی 1378 - شماره 107پایگاه مجلات تخصصی نور