دنیای قشقایی

بدبخت ملت و قومی که تاریخ خود را نداند ، تیره بخت تر از آن ملت و قومی است که علاقمند به دانستن تاریخ خود نباشد و شوربخت تر از همه ملت و قومی است که تاریخ خود را به ریشخند بگیرد .

پژوهشی در مدارس عشایری ایران -4
نویسنده : نوروز دّرداری(فولادی) - ساعت ۱٠:٢٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٥/۸
 

 خدمات اصل چهار در بخش بهداشت عمومی در ایران

بهداشت عمومی شامل فعالیت‏های گسترده و گوناگونی می‏شد و در بسیاری موارد حتی کار سوخت‏رسانی به روستا را نیز در برگرفت. سرپرست ایرانی این بخش مهم اصل چهار دکتر جمشید آموزگار بود. وی بعدا چندین بار و در کابینه های مختلف وزیر شد و قبل از انقلاب اسلامی تخست وزیر ایران بود.  وی که از دانشگاه کرنل آمریکا در بهداشت عمومی درجه. ph.d داشت.مروجین‏ اصل چهار در هر روستا ابتدا به برطرف کردن‏ انگل‏های محیط و آسیب‏های بهداشتی‏ می‏پرداختند.پس با ماده جدیدی به نام ddt والدرین،که اصل چهار به هزینه خود وارد می‏کرد، از طریق استخدام کردن جوانان و محصلین‏ دبیرستانی محلی،در فصل معینی،ظرف 75 روز، قبل از زمان تخم‏گذاری پشه مالاریا،محیط را سم‏پاشی می‏کردند. روستاییان را آموزش می‏دادند و روح همکاری را در بین آنها می‏دمیدند.تربیت دهیاران در جهت‏ آموزش دادن اصول جدید کشاورزی به روستاییان‏ مؤثر بود.دهیار طرز کار با خیش جدید یا دستگاه‏ جدید و یا ماشین‏آلات جدید را مثلا در روستاهای‏ میاندوآب آذربایجان به روستاییان آموزش می‏داد. وی پوسترهای آموزشی دیواری تهیه و توزیع‏ می‏کرد و کمک‏های اولیه بهداشتی را در اختیار روستاییان قرار می‏داد.مثلا در اصفهان که مردم‏ به استفاده از یخ طبیعی عادت داشتند،مبارزه با مصرف یخ طبیعی آلوده توسط دهیاران انجام‏ می‏گرفت.دهیار مربوطه آب را به رنگ آغشته کرد و مردم هم رفته‏رفته مصرف یخ‏های طبیعی را کنار گذاشتند و از یخ قالبی که توسط اصل چهار معرفی شده بود،استفاده کردند.  


مبارزه با مالاریا و ریشه‏کن کردن این مرض‏ به‏ویژه در استان مازندران،مورد توجه خاص قرار داشت.این برنامه را اصل چهار آغاز کرد ولی پایان‏ آن تا حدود پانزده سال بعد به طول انجامید.بر روی مبارزه با آفات نباتی و تهاجم ملخ بسیار کار شد.با استخدام پزشکان ایرانی عملیات‏ تراخم‏زدایی و مبارزه با کچلی انجام شد.دسته‏های‏ مأمور مبارزه مرتبا به روستاها فرستاده می‏شدند. در نواحی و سواحل خلیج‏فارس تا 85%مردم از بیماری تراخم رنج می‏بردند.برای تأمین آب‏ آشامیدنی سالم و ایجاد فاضلاب و حمام‏های‏ غیرعمومی،که«حمام نمره‏ای»نامیده می‏شد، اقدامات بنیادی به عمل آمد.با کمک وزارت‏ بهداری از کار کلیه گرمابه‏های عمومی،که دارای‏ خزانه آب گرم بودند جلوگیری شد.

در بخش بهداشت عمومی تلقیح در مقابل‏ امراضی مانند آبله،دیفتری،کزاز،سیاه‏سرفه، حصبه و غیره در بسیاری از روستاها به‏طور مستمر انجام گرفت.به مجرد رسیدن خبر شیوع‏ بیماری عمومی از مراکز استان‏ها گروه‏های‏ بهداشتی اصل چهار به محل اعزام می‏شدند.در مازندران طی 5 سال بروز مالاریا از 90%به 3% کاهش یافت.ظرف فقط یک سال 6 میلیون نفر در برابر آبله و پانصد هزار نفر بر ضد تیفوس، دیفتری و سایر امراض واکسینه شدند.قبلا در روستاها آب سالم تصفیه‏شده وجود نداشت و همین امر باعث بروز تیفوس می‏شد.در تعدادی از روستاها مسیر قنات‏ها را پوشاندند و چاه‏های‏ نیمه‏عمیق حفر کردند و آب سالم را از طریق‏ لوله‏کشی به منازل روستایی رساندند.

 بخش فعالیت‏های بهداشت عمومی را دکتر «مک دونالد» Dr.Mcdonald سرپرستی‏ می‏کرد و دکتر منوچهر شاهقلی سرپرست ایرانی‏ این بخش با وی همکاری نزدیک داشت.(وی نیز بعدا وزیر بهداشت ایران شد ) در خدمات اجتماعی یا Communty Services اکبرزار با دکتر شاهقلی(وزیر بهداری بعدی) همکاری می‏کرد.در این بخش نیز مبارزه با مالاریا،تلقیح در برابر امراض و سالم‏سازی محیط زیست و غیره مورد توجه قرار داشت.

آموزش و پرورش

بخش آموزش و پرورش اصل چهار در تهران‏ که دارای تیم خاص خود بود،تحت سرپرستی‏ آقای بری سا؛ Berryessa قرار داشت که با دستیار ایرانی‏ خود دکتر دانا بهشتی در تیم تهران همکاری می‏کرد.

در سال‏های آغازین دهه پنجاه میلادی‏ آموزش و پرورش در کشور و خصوصا تهران با کمبود معلم،دبیر،مدرسه و کلاس درس مواجه‏ بود.برای مثال در سال 1332 شمسی حدود یک‏ سوم محصلین دبیرستان‏های شهر تهران فاقد کلاس درس بودند و دانش‏آموزان در حیاط مدرسه‏ آموزش می‏دیدند.تعداد دبیران رشته‏های زبان‏ انگلیسی،ریاضی،فیزیک و شیمی نیز به اندازه‏ کافی نبود.اصل چهار این کمبود را مورد شناسایی قرار داد و برای تربیت آموزگار و دبیر و رفع کمبود کلاس درس اقدام کرد.

در تهران « Instituate of In-Service Training »ایجاد شد.هدف این انستیتو آن بود که‏ آموزگاران و دبیران مستعد اداره فرهنگ(آموزش‏ و پرورش)را شناسایی و استخدام کند و سپس آن ها را تحت دوره‏های آموزش علمی فشرده سه ماه و نیمه سال قرار دهد.این کار انجام شد.مدرسین این‏ دوره‏ها نیز بعدها بسیار شهرت یافتند.افرادی‏ مانند احمد بیرشک،احمد رضا قلی‏زاده رضا اقصی‏ و هندی‏زاده در این دوره ها تدریس می‏کردند.

آموزگاران داوطلب که قدرت رهبری داشتند، معمولا با یک مصاحبه ساده انتخاب می‏شدند. این افراد پس از پایان دوره آموزش با 12 ساعت‏ وقت اضافی از قرار ساعتی 10 تومان که علاوه بر حقوق رسمی آنها بود(و ماهانه 480 تومان‏ می‏شد)استخدام می‏شدند.بدین ترتیب دبیران‏ موجود وقت اضافی خود را برای آموزش در دبیرستان‏ها در اختیار وزارت آموزش و پرورش‏ محل کار خود قرار می‏دادند.در سال‏های بعد تدریس دبیرستان‏ها دو زمانه شد(از ساعت هفت‏ و نیم صبح تا یک و نیم بعد از ظهر و از ساعت دو تا پنج بعد از ظهر)و بدین ترتیب کمبود آموزگار و دبیر در دبیرستان‏های تهران نسبتا مرتفع شد. جمعیت کلاس‏ها نیز از هشتاد نفر به حدود چهل‏ نفر کاهش یافت.

تحت اموزش فشرده اصل چهار اغلب‏ کارمندان عالی‏رتبه وزارتخانه‏های کشور و حتی‏ اعضای شورای روستاها دو دوره زبان انگلیسی را می‏گذراندند.هدف این بود که طرف‏های ایرانی‏ بهتر بتوانند از تجربه و علوم جدیدی که‏ متخصصین اصل چهار به آنها معرفی می‏کردند، استفاده کنند. برای ایجاد انگیزه به افراد دوره‏دیده که‏ «گواهی‏نامه»دریافت می‏کردند،ماهانه 100 تومان اضافه حقوق پرداخت می‏شد.

افراد معروفی مانند مرحوم جلال آل احمد و خانم سیمین دانشور نیز در همین کلاس‏های‏ فشرده اصل چهار دوره‏های کارآموزی را گذرانیدند.در هر صورت ظرف پنج سال حدود 90000 نفر توسط اصل چهار در رشته‏های‏ گوناگون آموزش داده شدند که از این عده 30000 نفر آنها را آموزگاران و دبیران کشور تشکیل‏ می‏دادند.اصل چهار برای پرسنل ژاندارمری کل‏ کشور نیز برنامه‏های فشرده سه‏ماهه سوادآموزی‏ برگزار کرد.

تا سال 1332 حدود 400 مدرسه با کمک‏ مالی اصل چهار و دولت ایران و اهالی روستاها در سرتاسر کشور ساخته و تعدادی مدرسه نمونه نیز دائر شد.هدف از تأسیس مدارس نمونه این بود که کودکان طبق اصول جدیدترین روش‏های‏ معمول در آمریکا آموزش ببینند و تربیت شوند. ایجاد انجمن‏های خانه و مدرسه،که الگوی‏ جدیدی بود،برای اولین بار به خانواده‏ها و مدارس‏ معرفی شد و مورد تجربه و بهره‏برداری قرار گرفت.به ترتیب معلم،آموزش حرفه‏ای، خانه‏داری و تربیت معلم،آموزش حرفه‏ای، خانه‏داری و تربیت بدنی توجه شد.آموزگاران، دبیران و مربیان ضمن خدمت،طی دوره‏های‏ هفت هفته‏ای،اصول جدید آموزش و پرورش را می‏آموختند.

  • سرپستی بخش فعالیت‏های فرهنگی‏ برعهده آقای  هاملین Hamlin بود و آقای تومبو Tumbo در امور آموزش و پرورش با وی همکاری داشت. اصل چهار در این بخش با وزارت فرهنگ وقت‏ همکاری‏های بسیار نزدیکی برقرار کرده بود. فعالیت‏های آموزشی اصل چهار شامل آموزش و تأمین دبیر و در ژاندارمری ایران مبارزه با بیسوادی بود.

 نوسازی نهادهای اجتماعی

فعالیت‏های اصل چهار در این بخش‏ زمینه‏های اجتماعی-اقتصادی متعددی را در برگرفت.مثلا از احداث خیابان‏های جدید گرفته تا کمک به شهرداری محل،حفر کانال فاضلاب و یا کمک به ایجاد صنایع کوچک،آشنا کردن‏ روستاییان با طرز کار شرکت‏های تعاونی و تولیدی‏ یا اجرای پروژه‏های خاص،مانند تعویض‏ لوکوموتیوهای بنگاه راه‏آهن ایران...

از جمله کارهای اصل چهار در ایران راه‏اندازی‏ نهضت تعاونی در ایران بود.اصل چهار از بدو تأسیس توجه خاصی نسبت به راه‏اندازی‏ شرکت‏های تعاونی تولیدی و مصرفی کشاورزی‏ داشت.از همین‏رو،از سال 1330 تعدادی از جوانان ایرانی را به آمریکا فرستاد تا با طرز کار تعاونی‏ها آشنا شوند.از طرف دیگر کارشناسان‏ تعاونی از اداره مرکزی اصل چهار آمریکا به ایران‏ اعزام شدند.

یکی از این افراد جان موکالیJohn Mocally   بود که در سال 1331 طرحی را برای ایجاد شرکت‏ تعاونی در ورامین و فریمان ارائه داد.بر حسب این‏ طرح نامبرده برای تشکیل شرکت‏های تعاونی به‏ آموزش جوانان روستایی پرداخت.بعدا شرکت‏های‏ تعاونی ماشین‏آلات کشاورزی،بر حسب طرح‏ Prof. Milikan استاد دانشگاه ایالتی یوتا و یکی‏ از مشاورین اصل چهار،در کیاکلا،زرقان، موسی‏آباد،نیشابور،رباط کریم،اهواز و غیره ایجاد شد.در سال 1336 انجمن محلی کوی یوسف‏آباد نیز شرکت تعاونی ایجاد کرد.

در سال 1334 طرح ایجاد یک کارخانه بطری‏ سازی برای تأمین شیر پاستوریزه توسط جرج‏ ایکن Gorge Icone مشاور آمریکایی اصل چهار تهیه شد.هدف وی این بود که ورود شیشه و بطری به کشور کاهش یابد و سالانه چند میلیون‏ دلار صرفه‏جویی ارزی شود.هزینه خرید ماشین‏آلات این کارخانه 000/200 دلار بود که‏ 000/000/10 ریال نیز سازمان برنامه برای‏ ساختمان کارخانه صرف کرد.سال بعد کارخانه‏ تولید شیر پاستوریزه تهران با کمک سازمان‏ جهانی بهداشت کودکان و مادران(یونیسف) نأسیس شد.

در همین ایام اصل چهار و شهرداری تهران‏ ساختمان کشتارگاه تهران را طرح‏ریزی کردند. نقشه اصلی کشتارگاه توسط مؤسسه مهندسین‏ ریچ فیلدو و ایتینک تهیه شد.از این پس روزانه تا 4000 رأس گوسفند و گاو برای شهریک میلیون‏ نفری تهران ذبح می‏شد.اصل چهار حتی به‏ صنعت نساجی ایران نیز کمک کرد.در سال 1331 اصل چهار 000/10 دوک همراه با 304 دستگاه‏ بافندگی و ماشین‏آلات حلاجی و لوازم برق و روشنایی،ماشین‏آلات آهارزنی و غیره را،که از تعدادی شرکت‏های معروف آمریکایی وارد کرده‏ بود،به کارخانجات چیت‏سازی تهران هدیه کرد. متخصصین شرکت United Merchant Manufacturer برای نصب و راه‏اندازی این‏ ماشین‏آلات به تهران آمدند و کارخانه به موقع‏ راه‏اندازی شد.

با همکاری اقای Mckaiser ،که از طرف‏ اصل چهار در تأسیسات راه‏آهن دولتی ایران‏ فعالیت می‏کرد،در سال 1334 تعداد 70 دستگاه‏ لکوموتیو دیزل به راه‏آهن ایران داده شد. همین‏طور،بنگاه سرم‏سازی رازی با کمک‏های‏ فنی و مالی اصل چهار در ایران تأسیس شد.

در سال 1336 اصل چهار به ایجاد آزمایشگاه‏ خاک‏شناسی کمک کرد و کادر فنی و گروه‏های‏ خاک‏شناسی را برای تجزیه نمونه خاک و آب و سایر مطالعات به روستاها فرستاد.در همان سال، مشاورین اصل چهار به تأسیس اداره استانداردها و صادرات و تأمین لوازم آزمایشگاهی ان نیز کمک‏ کردند.توسط اصل چهار به بررسی و ایجاد صنایع در رشته‏های چوب‏بری،شیشه‏سازی،کبریت‏سازی، صابون‏سازی و ایجاد کارخانجات تولید سیمان در شهر ری و شیراز و تأسیس کارخانجات تولید قند در شیراز،مشهد و کرج کمک کردند.اصل چهار همچنین به ساختمان سد کرج،که 600 هزار متر مکعب گنجایش اب دارد،کمک مالی کرد.

در آذرماه سال 1336 اجرای تعداد 37 پروژه‏ بین اصل چهار و وزارتخانه‏های کشور،برای‏ نوین‏سازی سازمان‏های کشور امضا شد.تعدادی‏ از این پروژه‏ها شامل اصلاح و توسعه چراگاه‏ها، احیا جنگل‏ها،توسعه مراتع،حفاظت منابع آب،

حفظ خاک زراعتی،نمایش اصول مرتع‏داری‏ صحیح به دامداران،مساحی و اندازه‏گیری کامل‏ منابع جنگلی و چگونگی قطع درختان جنگلی‏ می‏شد.کوره‏های آجری و فلزی جهت تهیه ذغال‏ در تمیشان مازندران،لاجیم سوادکوه،سیاه‏بیل، طوالش،شهسوار،و لندو غیره ساخته شد.در همین سال کلنگ ساختمان آزمایشگاه‏های صنایع‏ دباغی،سفالی،ریخته‏گری،شیمیایی،بافندگی، لوازم خانگی و غیره،توسط Clark Gregory رییس اصل چهار و مهندس شریف امامی‏ [نخست وزیر بعدی‏]به زمین زده شد.

در سال 1333 قرارداد اجرای طرح طبقه‏بندی‏ مشاغل بین نخست وزیر وقت و آقای William Warne بسته شد.چندسال بعد تعدادی کارخانه‏ کنسروسازی با کمک اصل چهار در شهرهای‏ اصفهان،مشهد و آذرشهر و بسته‏بندی خرما در جهرم و خرمشهر راه‏اندازی شد.در جنوب غربی‏ تهران کارخانه شیشه جام(به ظرفیت‏ 000/000/1 متر مربع در سال)و بطری به تعداد روزانه 000/25 بطری،که جز کربنات دو سود و مواد نسوز کلیه موارد ان از داخل کشور تهیه‏ می‏شد،به بهره‏برداری رسید.

  • بخش نوسازی نهادهای اجتماعی‏ توسط  روبرت هاردر Robert Herder که تا سال 1336 در ایران بود،اداره می‏شد.در این بخش پروژه‏های‏ متعدد و گوناگون به اجرا در می‏آمد که با یکدیگر الزاما هیچگونه سنخیتی نداشتند.

در هریک از مناطق zone )150 ) گانه‏ کشور،که 10 الی 20 روستا را پوشش می‏داد،سه‏ الی چهار نفر معاون و پرسنل محلی در قالب‏ بهیار،مأمور سوادآموزی،و یا متخصص‏ کشاورزی،بهداشت،دستگاه‏های نمایش سمعی و بصری،برق‏کار،مهندس و غیره حضور داشتند. متخصص تبلیغات،برای مثال،از طریق وسایل‏ سمعی و بصری و نمایش فیلم‏های علمی‏ روستاییان را با روش‏های نوین کشاورزی،آبیاری دامداری،باغداری و غیره آشنا می‏کرد.همکاران‏ محلی وی درباره موضوعات هریک از فیلم‏ها به‏ زبان و لهجه‏های محلی صحبت می‏کردند و توضیحات لازم را به روستاییان می‏دادند. وزارتخانه‏ها بهداری،کشاورزی و فرهنگ،در این روستاها با اصل چهار همکاری نزدیک‏ داشتند و با تأمین هزینه‏های ریالی پروژه‏ها، امکانات لازم را حتی المقدور در اختیار اصل چهار قرار می‏دادند.

در سالهای آغازین فعالیت اصل چهار در ایران تعداد کارشناسان و متخصصین آمریکایی‏ نسبتا محدود بود و از 120 نفر تجاوز نمی‏کرد.لکن‏ در اواسط دهه پنجاه میلادی عده این افراد از 700 نفر تجاوز کرد.عده مدیران و کارکنان ایرانی اصل‏ چهار نیز از 1400 نفر تجاوز کرد و تعداد سایر کارکنان ایرانی زمانی به حدود 7000 نفر رسید.در همین سالها دفتر USIS برای اطلاع‏رسانی و تبلیغ‏ علیه احزاب چپ و حزب توده ایران در تهران دائر شد.فعالیت‏های اصلی این مرکز چاپ و انتشار انواع نشریات و چزوات بود.این دفتر در سال‏ 1335 ابتدا جزواتی به صورت مدون،مجله‏ای به نام«اخبار هفته»(از سال 1336)چاپ،و به رایگان توزیع‏ می‏کرد.

در جلسات مرکز USIS پیشرفت‏های‏ اصل چهار به‏طور مرتب مورد بحث و گفت‏وگو قرار می‏گرفت.افراد سرشناسی مانند دکتر سیاسی،دکتر اقبال،دکتر رضازاده شفق و محمد حجازی و غیره در جلسات بحث پیشرفت‏ها مرتبا شرکت می‏کردند.انجمن دوستداران‏ آمریکا نیز در سال 1335 در تهران تأسیس‏ گردید.

[بدین ترتیب ملاحظه می‏شود بسیاری از کسانی که فعالیت‏های اولیه خود را در اصل چهار آغاز کرده‏ بودند بعدها به مقام‏های بالا مدیر کلی، معاون،وزارت و حتی نخست وزیری رسیدند. این افراد که دستمزدهای سخاوتمندانه‏ای‏ در مقایسه با حقوق سایر مستخدمین دولت‏ دریافت می‏کردند،بعدا در کابینه‏های حسنعلی‏ منصور و پست‏های وزارت را اشغال کردند. و در دوره هویدا دعوت به همکاری شدند.]

ادامه دارد ....