دنیای قشقایی

بدبخت ملت و قومی که تاریخ خود را نداند ، تیره بخت تر از آن ملت و قومی است که علاقمند به دانستن تاریخ خود نباشد و شوربخت تر از همه ملت و قومی است که تاریخ خود را به ریشخند بگیرد .

پژوهشی در نظام آموزش عشایری - 5
نویسنده : نوروز دّرداری(فولادی) - ساعت ۱٠:٤۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٥/۱٩
 

از آن جا که مدارس عشایری در آغاز کار به کمک و یاری اصل چهار آمریکا در ایران شکل گرفته و آقای بهمن بیگی به مدت چهار سال در استخدام این موسسه بوده است و به همراه مسئول آموزش اصل چهار در شیراز  مدارس اولیه را در ایل قشقایی راه اندازی کرده است. در چند نوشته پیشین و این بخش را به معرفی این سازمان در ایران اختصاص داده ام. در نوشته های پسین در مورد فعالیت های این سازمان در شیراز و میان ایل قشقایی خواهم پرداخت.

معایب اجرای طرح اصل چهار ترومن در ایران

به زودی مسوولان میسیون اصل چهار متوجه شدند که دستگاه مفصلی که از طرف دولتین ایران و آمریکا جهت استفاده از برنامه کمک مشترک به وجود آمده است، احتیاج به ساده کردن داشته و لازم است که کمک مالی و اداری که تا به حال از طرف دولت آمریکا داده می‌شده است، تقلیل پیدا کرده و مسوولیت اجرای برنامه هر چه زودتر به دستگاه‌های دولتی ایران محول گردد.

 

 

برای اجرای این موضوع میسیون اصل چهار در ژوئیه 1955 (تیرماه 1334) دستوری به کلیه قسمت‌های مربوطه خود صادر کرد که با جدیت، هر چه زودتر وسایل الحاق برنامه اصل چهار [را] به دستگاه‌های دولتی فراهم سازند. پیش‌بینی می‌شود که در اثر الحاق برنامه اصل چهار به وزارتخانه‌ها ماهانه اضافه بر حقوقی که فعلا به متخصصین ایرانی به طور مستقیم و غیرمستقیم پرداخت می‌گردد، موقوف شود و همچنین بهبود اوضاع مالی ایران نوید این را می‌دهد که در آینده دولت ایران کمک بیشتری جهت پرداخت این اضافه حقوق و نیز سایر مخارج اداری بنماید. هدف نهایی میسیون اصل چهار در ایران این است که به تدریج از تبدیل دلار به ریال جهت پرداخت مخارج ریالی طرح‌ها و نیز مخارج ریالی اداری خودداری نماید و باید خاطرنشان ساخت که در سال 1955 مبلغ 8.400.000 دلار جهت این کار، یعنی تبدیل دلار به ریال مصرف شده و این مبلغ تقریبا چهل درصد کل کمک آمریکا را در سال 1955 تشکیل می‌دهد. البته وقتی دولت ایران توانست کمک مالی بیشتری به اجرای طرح‌های مشترک بنماید، مسوولیت‌های مختلف اجرای برنامه از قبیل خرید وسایل و همچنین اداره وسایل نقلیه نیز به عهده دولت(ایران) محول خواهد شد. در گذشته به واسطه ترسی که از سوءاستفاده از وسایل نقلیه و نیز نبودن وسایل تعمیر در دستگاه‌های دولتی وجود داشت، میسیون اصل چهار مردد بوده است که حتی قسمتی از 700 وسیله نقلیه‌ای را که از محل کمک آمریکا خریداری شده است به عهده دستگاه‌های دولتی بگذارد، ولی در ضمن عمل مشاهده شد که متخصصین ایرانی که از طرف دولت مامور خدمت شده بودند به خوبی از عهده نگاهداری و استفاده از وسایل نقلیه و سایر وسایلی که در اختیارشان بود برآمده‌اند، لذا با در نظر گرفتن بار سنگین اداری که از جهت نگاهداری و استفاده از این وسایل نقلیه بر دوش میسیون اصل چهار و صندوق مشترک اصلی قرار دارد نظر میسیون این است که در اولین فرصت کلیه وسایل اجرای طرح‌ها، از جمله وسایل نقلیه به وزارتخانه‌های مربوطه منتقل شود. با در نظر گرفتن مشاهدات ما در استان‌ها، ما معتقدیم که انتقال تدریجی این وسایل بهتر است با سرعت بیشتری انجام بگیرد.

مقدار زیادی از وسایل کشاورزی که با پول دولت آمریکا خریداری شده است، مورد استفاده قرار نگرفته و ضمنا معایبی در قسمت نگاهداری اموال دیده شده، میسیون اصل چهار و صندوق مشترک اصلی دارای مقدار زیادی ماشین‌آلات کشاورزی در شهرستان‌ها می‌باشد که مورد استفاده قرار نگرفته. بعضی از این ماشین‌آلات در حوزه مربوطه قابل‌استفاده نبود یا اینکه عدم‌متخصصین لازم مانع از این شده است از این وسایل استفاده شود. ضمنا در موقع خرید این وسایل از آمریکا نسبت به موجود بودن وسایل تعمیر در ایران دقت کافی نشده است و به واسطه نبودن صورت‌های ریز کامل این ماشین‌آلات، میسیون موفق نشده است که تصمیم مقتضی جهت استفاده از وسایلی که بی‌مصرف مانده بود، بگیرد.

البته روسای میسیون اصل چهار خاطرنشان کردند که بیشتر این وسایل در ابتدای شروع برنامه خریداری شده است و در آن زمان بیشتر نظر بر این بوده که هرچه زودتر وسایل لازم به ایران وارد شود و همچنین نظر میسیون بر این است که با جدیت کامل پس از تکمیل صورت‌های لازم، از وسایل موجود نهایت استفاده به عمل آمده و وسایل اضافی را طبق مقررات رسمی اداره همکاری‌های بین‌المللی به فروش برساند. به نظر می‌رسد که به جز قسمت کشاورزی صورت‌ریزی که میسیون از وسایل اجرای سایر طرح‌ها دارد زمینه کافی به دست می‌دهد که بتوان از روی آن به نحو دقیق‌تری در این اموال نظارت کرد. ما معتقدیم که اقداماتی که در سال 1955 توسط میسیون اصل چهار جهت تشکیل اداره وسایل و تنظیم کنترات‌ها انجام گرفته و مخصوصا تهیه صورت‌های لازم جهت نشان دادن وضعیت هر تقاضای خرید بسیار مفید بوده است.[1]

خلاصه گزارشی که از طرف سرممیز کل حساب‌های دولت آمریکا به کنگره داده شده است.
“وزارت امور خارجه 

وضع غیرعادی که بعد از ملی کردن صنعت نفت در ایران وجود داشت بهترین عاملی بود که در نوع و میزان کمک به ایران در چند سال گذشته دخالت داشته است، به طوری که مقامات اصل چهار در تهران اظهار می‌دارند بیشتر تصمیماتی که درباره اجرای این برنامه در ایران گرفته شده بر مبنای احتیاجات فوری اقتصادیات این کشور بوده است و به عقیده اداره همکاری‌های بین‌المللی در واشنگتن اجرای برنامه اصل چهار در ایران برای دولتین ایران و آمریکا دارای نتایج رضایت‌بخش و قابل توجهی می‌باشد. لیکن با بازگشت وضع عادی در ایران اداره همکاری‌های بین‌المللی از اوایل تابستان گذشته در سیاست‌ عمومی خود تجدیدنظر کرده و تصمیم گرفته است که به عوض اجرای برنامه‌های فوق‌العاده کوتاه مدت، برنامه‌های طویل‌المدت کمک فنی و اقتصادی را هدف خود را قرار دهد. این اداره موفق شده است که بر اشکالات اداری که سابقا با آن مواجه بوده است فائق آید. اینک ما در پایین، خلاصه نتیجه بررسی خودمان را درباره اشکالات و معایبی که در اثر مطالعه ما روشن شده است و نیز اقداماتی که از طرف اداره همکاری‌های بین‌المللی در واشنگتن و همچنین میسیون اصل چهار در تهران انجام گرفته است به اطلاع می‌رسانیم.
برنامه کمک در سال‌های 1952 و 1953 دارای معایب اداری برجسته‌ای بوده است، زیرا در نتیجه عجله و فوریتی که برای دادن کمک به ایران وجود داشت به اضافه آماده نبودن دستگاه اداری اصل چهار در واشنگتن، باعث این شد که قبل از این که اجرای برنامه و مقررات مالی خود را تکمیل کرده باشد، تعهدات اجرای برنامه وسیعی را در ایران قبول نماید. ما در ضمن بازرسی به معایب زیر برخورد کردیم:
1 - تا قبل از اکتبر 1952 [مهر 1331] پرداخت ریال‌هایی که برای مخارج محلی در اختیار میسیون اصل چهار گذاشته شده بود به وسیله مامور رسمی پرداخت‌های دولت آمریکا در ایران انجام نگرفته و مستقیما به وسیله میسیون به مصرف رسیده است”[2]

جمع‏بندی

اصل چهار ترومن برای جلوگیری از سقوط کشور ایران به دامان کمونیسم اجرا شد.این برنامه‏ اهدافی در ظاهر بشردوستانه،ولی در باطن کاملا سیاسی داشت.وسیله اجرای این اهداف عملیات‏ فرهنگی،بهداشتی و اقتصادی بود.انتقال‏ تکنولوژی،دانش فنی و نوآوری‏های اصل چهار به‏ ایران باعث شد از فقر و فلاکت مردم در دوران‏ بسیار پریشان پس از پایان جنگ جهانی دوم‏ اندکی کاسته شود.ضمنا فعالیت‏های اصل چهار همراه با سایر برنامه‏های تبلیغاتی آمریکا توانست‏ مردم ایران را در برابر نفوذ کمونیسم مقاوم سازد.

صدها پروژه آموزشی،بهداشتی با بودجه‏های‏ نسبتا اندکی در ایران اجرا شد.اصل چهار هم‏ منابع مالی این پروژه‏ها را تأمین می‏کرد و هم ابزار کار،ماشین‏الات و متخصصین مربوطه را به ایران‏ دعوت می‏کرد تا آنها اصول کار کردن و طرز بهره‏برداری از ماشین‏آلات را به ایرانیان آموزش‏ دهند.درآغاز اجرای برنامه اصل چهار مشاورین و متخصصین آمریکایی با صداقت و صمیمیت‏ غیرمنتظره‏ای در روستاهای کشور کار می‏کردند و روش‏های نوین زراعت،باغداری و دامداری را به‏ مردم می‏آموختند این برنامه که در زمان نسبتا کوتاهی اجرا شد آثار مفیدی بر جای گذاشت. متأسفانه با سایر اقدامات سیاسی مخفی و تبلیغات‏ آشکار دولت آمریکا در ایران افکار عمومی نسبت‏ به حضور این بیگانگان در کشور تغییر کرد و خدمات گروه اصل چهار را نیز در چشم مردم‏ کم‏رنگ ساخت.

اصل جهار  و سقوط دکتر مصدق

وارن رییس اصل چهار در ایران، در گفتاری برای تاریخ شفاهی می گوید: هنگامی که ترومن رییس جمهور بود. من بودجه لازم و کافی را داشتم.و در زمانی که رییس جمهور جدید(آیزنهاور) به دفتر آمد. فکر می کنم، ما یک تخصیصی معادل 23.450.000 دلار برای سال مالی 1953 (1332) در اختیار داشتیم. این رقم معادل بودجه ای بود که سال قبل به ما اختصاص داده شده بود. اما به نظرمن می آمد که ما نیاز مالی بیشتری داشتیم. بنا بر این من برنامه ای تهیه کردم و به واشنگتن فرستادم. در زمانی که فاستر دالس، وزیر شد، و هارولد استیسن، ریاست دفتر خدمات و کمک های فنی را بر عهده گرفت، بسیاری از مدیران پیشین را از کار بر کنار کرد. من مطمئن نبودم که در سمت خود به عنوان رییس سازمان باقی خواهم بود یا نه؟ دالس و استیسی، اسم دفتر اصل چهار را هم  تغییر دادند. و مسیر و سیاست برنامه های اصل چهار را نیز دگرگون کردند. فکر می کنم این عوض کردن اسم سازمان در شش هفته، سه یا چهار بار صورت گرفت. ما حتی فرصت چاپ سر برگ نامه های و فرم های سازمان را هم نداشتیم.

از همه بدتر، این بود که دالس و استیسن یک مسافرت به دور دنیا داشتند. و تلاش داشتند که همه ماموریت های سازمان اصل چهار را متوقف کرده و مشکلات را حل کنند.و به عبارت بهتر همه طرفداران ترومن را گردن زده و از دایره مسئولیت ها بیرون کنند. آن ها به ایران نیامدند. شرایط خیلی حساس بود. من و هندرسون سفیر آمریکا به دیدن آن ها در کراچی رفتیم. به خاطر داشته باشیم که برنامه اصل چهاری که من به واشنگتن فرستاده بودم، برای مدت ها در همان جا بی تکلیف باقی و هنوز به تصویب نرسیده بود. ما هیچ پولی در اختیار نداشتیم. و این زمان  بودجه سال مالی برای سال (1953) 1332 و همان سال اول خدمت آیزنهاور بود. به من حتی اجازه هزینه کردن وجوه باقی مانده از سال قبل را برای برنامه های تصویب شده را هم ندادند.  به من حتی یک (پنی) ندادند.

در کراچی من به این حقیقت دست یافتم که این بخشی از یک برنامه از پیش تعیین شده است برای ساقط کردن دکتر مصدق. در دوره زمامداری ترومن ما یک راهبرد غیر سیاسی داشتیم و حق دخالت در امور سیاسی و دولتی را مطلقا نداشتیم. ما زیر آبی و پنهان کاری نداشتیم. رو راست وبا دست باز، عمل و نظر های خودمان را به راحتی مطرح می کردیم. ولی اینک یک قصد و هدف عمدی و اعلام شده بود که باید برای سقوط مصدق در ایران فشار آورده شود. من پرسیدم که تکلیف من چیست؟ به من گفته شد،" ادامه دهید" (Go ahead) برنامه هایت را تکمیل کن، اما ما تا این شخص (دکتر مصدف) در راس کار است، هیچ پولی به ایران اختصاص نمی دهیم تا او از کار برکنار شود.[3]

از سال 1953 به بعد که دولت مصدق سقوط داده شد،با ورود مشاورین نظامی و ایجاد مرکز Armish Mag و دفتر USIS که به امر تبلیغات‏ می‏پرداخت،و بعد از تصویب لایحه کاپیتولاسیون‏ کم‏کم تغییرات محسوسی در رفتار آمریکاییان‏ مشاهده شد.دیگر از برابری و صمیمیت سابق‏ خبری نبود.نظامیان آمریکایی کم‏کم رفتار قوم غالب را به خود گرفتند.عملکرد CIA در سقوط دادن دولت قانونی دکتر مصدق مردم ایران‏ را شدیدا تحقیر کرد و این رویداد در ضمیر تاریخی مردم ثبت شد.اثر منفی این رویداد چنان عمیق بود که همه چیز را تحت شعاع‏ خود قرار داد و مردم قدرشناس ایران حتی‏ خدمات مفید پرسنل اصل چهار را  هم به فراموشی‏ سپردند.

در هر صورت نمی‏توان انکار کرد که‏ نوآوری‏های متخصصین اصل چهار حفره‏های‏ عمیق و دایمی در بینش‏ها و روش‏های مردم‏ ایران ایجاد کرد.در اثر مساعی اصل چهار سطح‏ بهداشت مردم ارتقا یافت ومرگ‏ومیر کمتر شد. بذرها ونژاد حیوانات بومی مورد اصلاح قرار گرفتند،فعالیت‏های جدید آغاز شدند و برای‏ گروه‏های از مردم امکان اشتغال و درآمد فراهم‏ گردید.

بر حسب گزارش‏هایی که بعدا انتشار یافت‏ اصل چهار سالانه بین 18 تا 25 میلیون دلار برای کمک‏های فنی و حرفه‏ای در ایران هزینه‏ می‏کرد و مبالغ دیگری را به دستگاه‏های دولتی‏ وام می‏داد.[4]ارزش این کمک‏ها جمعا به مبلغ‏ 000/700/321 دلار رسید که مبل‏ 000/000/265 دلار کمک بلاعوض و 000/000/65 دلار آن در غالب اعتبار و وام 25 ساله با بهره 3%بود.بانک‏های کشاورزی،صنعتی، رهنی و عمران دریافت‏کنندگان این وام‏ها بودند.

هنگامی که درسال  (1330 )1951 اصل چهار فعالیت‏ خود را در ایران آغاز کرد،ابتدا به این بنگاه کمک‏ کرد تا فعالیت خود را از 50 روستا به 300 روستا در منطقه ورامین توسعه دهد.در طول سال‏های‏ دهه پنجاه میلادی(دهه سی) نیز این بنگاه با اصل چهار همکاری‏های آموزشی نسبتا نزدیکی داشت.تا اینکه در سال 1336 شمسی فعالیت این بنگاه در ایران خاتمه یافت و اسناد مالکیت اموال آن، توسط آقای Ceryl Crawder مدیر عامل وقت‏ بنگاه خاور نزدیک،به نخست وزیر وقت ایران‏ (دکتر اقبال)تحویل داده شد.[5]

 

 



[1] دنیای اقتصاد 4 اردیبهشت 1389- اصل چهار ترومن در ایران به روایت اسناد – 11

[2] دنیای اقتصاد همان

[3] Oral History Interview with- William E. Warne  p 92-95

[4] مجله مرزهای نو از شماره هشتم دوره یازدهم‏ 45-1343

[5]  - با استفاده از: تحلیلی بر نتایج اجرای اصل چهار ترومن در ایران- مجله گزارش » دی 1378 - شماره 107 » نویسنده:کرباسیان، اکبر به نقل از پایگاه محلات تخصصی نور