دنیای قشقایی

بدبخت ملت و قومی که تاریخ خود را نداند ، تیره بخت تر از آن ملت و قومی است که علاقمند به دانستن تاریخ خود نباشد و شوربخت تر از همه ملت و قومی است که تاریخ خود را به ریشخند بگیرد .

نگاهی گذرا به تاریخ و زندگی قوم قشقایی - 1
نویسنده : نوروز دّرداری(فولادی) - ساعت ٧:٢۸ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/۱۱/٩
 
قوم عشایر قشقایی؛ گروهی از مردمی هستند که زندگی کوچ‌روی و کوچ‌نشینی دارند، از روش کوچ به صورت عمودی (کوهسارمداری) استفاده کرده و تا حدودی نیمه‌ عشایری زندگی می کنند. و تابستان ها به ارتفاعات می‌روند و زمستان‌ها در دامنه‌ها و یا کنار شهرک‌ها اقامت دارند. و برای ادامه حیات زندگی خود و دام‌هایشان در تمام قرون در کشمکش با اقوام دیگر به‌خصوص دولت ها بوده اند

بررسی تاریخ و پیشینه مردم قشقایی مانند بسیاری از حوادث تاریخی دیگر تاکنون مبهم و دانستنی‌های ما در باره گذشته دور و تاریخ این مردم، بسیار ‌اندک، و غیر مستند بوده است. به درستی معلوم نبود که ترکان قشقایی چه تاریخی داشته و در کدام سرزمین‌ها می‌زیسته‌اند و چه حوادثی را پشت سر نهاده‌اند. و اغلب نوشته‌ها در مورد تاریخ این قوم با حدس و گمان مورخین همراه بوده است. اما در دهه های گذشته کشفیاتی توسط باسنان شناسان در کشور ترکیه صورت گرفته و اسنادی به دست آمده است که نشان می دهد؛ این مردم، در دوران هزاره دوم ،در قرن های پانزدهم و شانزدهم قبل از میلاد در شمال شرقی آناتولی و در ساحل جنوبی دریای سیاه در «سرزمین حاطّی ـ Land of the Hatti» اقامت داشته‌اند. نام این دیار بعدها در تاریخ به آناتولی یا آناتولیا تغییر یافت و امروزه به ترکیه معروف است. 


حوزه قلمرو قوم قشقایی در این دیار ، جنوب دریای سیاه؛ از دهانه «هالیس» (قزل ایرماک فعلی) و بخش هایی در غرب آن تا بالای حوزه رود فرات، در غرب (ارزین جان فعلی در ترکیه) که شامل مناطق کناره رودخانه‌های (ایریس ـ Iris) مانند (یاشیل ایرماک) و رود گِرِگ، گِیل گَل و کَلکِیت بود، ادامه داشته است. و این بخش از آناتولی در تاریخ به نام آسیای صغیر شهرت دارد.

آسیای صغیردر زمان کوروش کبیر بخشی از ایران بزرگ بوده است. و این قوم به احتمال زیاد باید از دامنه های آرارات که به کوه های زاگروس وصل می شود، در قرن های پیشین به فلات ایران زمین مهاجرت کرده باشند.

باستان‌شناس معروف آلمانی به نام اینهار فون شولر «Einar von Schuler» کتابی به نام Kaschkäer ـ قشقا‌ها، در سال 1965م (1344 شمسی) به زبان آلمانی، بر اساس اسناد و کتیبه‌هایی که در کاوش‌های اولیه در سرزمین آناتولی (ترکیه فعلی) در دوران شاهان هیتّی، به دست آمده، تدوین و تالیف کرده است.  بر اساس این کتاب که شاید آخرین پژوهش بنیادی در مورد مردم قشقایی است چنین آورده شده است:«قوم قشقا که به آلمانی «Kaschkäer»، به انگلیسی «kašKa و gašGa» و همچنین به زبان مصری «Gašgeš, Keschkesch, Keškeš Gaschgesch» گفته و نوشته می شود در دوران حکومت و حیات دولت هیتّی[1] در شمال آناتولی (ترکیه فعلی ـ م) سکونت داشته و به صورت کوچ روی زندگی می کرده اند. حوزه‌ی سکونت آن‌ها منطقه باستانی «پافال گارنیا ـ Paphlagonia» بود که امروزه آن سرزمین‌ها در استان‌های «چانکیری ـ Çankırı » و «کارابواک ـ Karabük» بین آنکارا و دریای سیاه و در دامنه مناطق کوهستانی آسیای صغیر که 2400 متر از سطح دریا ارتفاع دارند واقع شده است.

اسناد و مدارک به دست آمده، مربوط به قرن چهارده پیش از میلاد می‌باشند. برخی از پژوهشگران بر این باور هستند که قوم قشقا، مردم بومی و اصلی در همین سرزمین (آناتولی) بوده و در همین دیار زندگی می‌کرده‌اند ـ چون برخی نام‌های یافته شده، مربوط به قوم قشقا  که در اسناد تازه دیده می شوند، همانند نام‌هایی است که در دوران تاریخی قبل از آن نیز در حوزه آناتولی مرسوم و رواج داشته اند

اسناد به دست آمده، بیشتر نوشته شده ی پادشاهان «هیتّی» هستند. بنا بر این ما با توجه به این آگاهی‌ها و اسناد کشف شده است که می‌توانیم با اطمینان اعلام کنیم که در این مناطق حکومت هیتّی مستقر و این سرزمین‌ها در تصرف دولت هیتّی بوده است. و قشقایی‌ها به صورت نیمه‌عشایری در دسته‌هایی به صورت متفرق و جداگانه در بخشی از این مناطق زندگی می‌کرده‌اند. این قوم حداقل به نه گروه (ایل) تقسیم می شده است. [2]

هرچند که سهم قوم قشقا در فروپاشی دولت هیتّی‌ها، هنوز به درستی و کاملاًًً روشن و اثبات نشده است. اما چیزی که قطعی است این که بعد از سال‌های هزار و دویست پیش از میلاد، قشقایی‌ها از خلأ و ضعف ایجاد شده در دولت هیتّی، استفاده کرده و به فتح سرزمین‌هایی از این دیار دست زده و حوزه‌ی اقتدار خود را از شمال آناتولی، به سوی جنوب شرقی کشور گسترش داده و به آن سوی مهاجرت نمودند.

تا قرن هشتم پیش از میلاد نام قوم قشقا گاه به گاه در نوشتارهای دولت آشوریان دیده می شود، و چنین به نظر می رسد که قشقا‌ها در آناتولی شرقی مستقر شده و یک امپراتوری را تأسیس کرده باشند. بعد از این دوره پیگیری نام آن‌ها در متون تاریخ مفقود شده و تاکنون سندی به دست نیامده است. و برای آخرین بار نام آن‌ها در دوران پادشاهی «سارگون دوم ـ Sargon II» (۷۲۲-۷۰۵ ق‌م‌) در کتیبه‌ای کشف شده است.[3]

اگر متون اسناد به دست آمده که بازمانده از حکومت (هیتّی)‌هاست، ملاک قرار دهیم؛ و روایت آنان را در مورد مردم قشقا کاملاًً درست و صادقانه ارزیابی کنیم (که در این مورد شک و تردید‌هایی ابراز شده است)، رابطه‌ی مردم قشقا با دولت‌های هیتّی به صورت یک قوم مهاجم و مزاحم دیده می شود، که همواره سرزمین‌های هیتّی را مورد حمله قرار می‌داده و قتل و غارت می‌کرده است. برخی از اسناد، حاکی از این است که قوم قشقا، به کمک اقوام دیگر سبب اضمحلال و از بین رفتن دولت هیتّی شده است.

نظریه‌ی جدیدی نیز از طرف برخی از پژوهشگران و بررسی‌کنندگان این اسناد در رابطه با  پیوند و موطن قشقایی ها ارایه شده است. این نظریه می‌گوید که مردم قشقا، بخشی از مردم (حاطّی)‌ بوده و از آغاز، بومی همین سرزمین (حاطّی) بوده اند. نام حاطّی بعدها در تاریخ به اسم آناتولی یا آناتولیا معروف شده است و فعلا کشور ترکیه نام دارد . قوم (هیتّی) که دورانی بر این منطقه فرمانروایی می کردند، از مردم بومی این دیار نبوده‌، بلکه مردمی هند اروپایی بودند که در زمان حکومت حاطّی‌ها به این نواحی مهاجرت کرده و در گذر زمان، سرزمین حاطّی را به زور اشغال کرده و مردم بومی این سرزمین‌ها از جمله مردم قشقا، را از این مناطق بیرون کرده یا به حاشیه رانده‌اند، مردم قشقا، دولت (هیتّی‌) را غاصب سرزمین خود می‌دیده‌اند و به همین سبب همواره با آن دولت در نبرد و جدال بودند. روابط مردم قشقا با دولت‌های هیتّی را باید مبارزه صاحبان اصلی یک سرزمین با اشغالگران بدانیم. بنا براین موجودیت و سابقه تاریخ این قوم به حدود  یکهزار و چهارصد سال پیش از میلاد می رسد که نشان دهنده این است که قوم قشقایی یک تاریخ کهن سال چهار هزار  ساله در کارنامه خود دارد.[4].

قوم قشقا بر اساس اسناد به دست آمده از دوران و سرزمین‌های تحت حکومت پادشاهان هیتّی به طور قطع تا اوایل قرن یازدهم پیش از میلاد در منطقه شمال شرقی آناتولی در کنار دریای سیاه (در شمال آنکارا) اقامت داشته‌اند و بعد از سقوط کشور هیتّی، گروهی و نه همه‌ی آن‌ها به سوی جنوب و شرق این کشور به طرف کشورهای مصر و آشور  مهاجرت کرده‌اند.

ترکیه در غرب کشور ایران قرار دارد و بخش شرقی آناتولی، (در زمان رومیان همین حوزه شرقی آناتولی «آسیای صغیر» یا آسیای کوچک گفته شده است) در کشور مزبور واقع و درجوار کشورهای (گرجستان، ارمنستان، آذربایجان فعلی) قرار دارد، که همه این نواحی در گذشته بخشی از شاهنشاهی ایران بزرگ بوده‌اند.

پس از سقوط دولت هیتی؛ قوم قشقا و سایر اقوام این دیار تا قرن هشتم قبل از میلاد، چون دولت مقتدری در این حوزه شکل نگرفته بود.  به صورت قدرت‌های محلی پای برجای بودند. در قرن نهم پیش از میلاد دولت لیدی در سرزمین‌های قبلی هیتّی پدید آمد و خود را هیتّی نو خواند، و جایگزین دولت پیشین شد. و در هنگام اقتدار خویش به توسعه فرمانروایی پرداخت و همه‌ی اقوام ساکن در منطقه آناتولی از جمله قوم قشقا را خراجگذار خود کرد، در همین ایام پاره ای از اقوام قشقایی، از این دیار مهاجرت نموده و به سرزمین‌های تحت حکومت مصر و آشور رفتند. گروهی هم در این دیارها یک‌جانشین شده و به کشاورزی روی آوردند. قوم قشقا در هر یک از نقل و انتقالات خود، که به طرف شرق آناتولی (ترکیه) صورت می‌گرفت به ایران زمین بیشتر نزدیک و سرانجام در داخل حوزه فرمانروای ایران شده است.[5]

)ادامه خواهد داشت)

[1] دولت هیتی تا چندین دهه پیش ناشناخته بود و از آن به عنوان تمدن گمشده یاد می شد.

[2] [2] Einar von Schuler: Die Kaškäer. Ein Beitrag zur Ethnographie des alten Kleinasien. de Gruyter, Berlin 1965

[3]سارگن دوم امپراتور آشور ۷۲۲-۷۰۵ ق‌م‌. و بنیان گزار سلسله سارگن

[4] جزییات این اسناد و تاریخ قوم قشقا در کتاب تاریخ گمشده قوم قشقایی توسط مولف تدوین توسط انتشارات قشقایی در شیراز منتشر شده است.

[5] - برای اطلاعات بیشتر به کتاب تاریخ گمشده قشقایی – نوروز درداری انتشارات قشقایی شیراز مراجعه شود