صولت الدوله و داستان نفت دشت قیر فارس

در جستجوی نفت در استان فارس

شرکت نفت ایران و انگلیس(A.P.O.C) برای دستیابی به منابع جدید نفتی خارج از حوزه های نفتی بختیاری برای مدت چند سال بررسی و تحقیقاتی در حوزه هایی در پشتکوه، لرستان و فارس صورت داده بود.در سال های 1919-1920،(1298-1299ش) یک گروه را برای بررسی زمین شناسی جهت کشف نفت در منطقه (دشت قیر) نزدیک دالکی در جنوب فارس مستقر کرد. این ناحیه در کیلومتر 56 شمال غربی دالکی و در 48 کیلومتری گناوه(بندر کوچکی در خلیج فارس)قرار داشت. این مناطق در تابستان گرم و بدون آب است. طوایف ایل کشکولی قشقایی در زمستان از آن به عنوان قشلاق خود استفاده می کنند. در مرحله دوم یک مسیر کوتاه و مناسب برای لوله کشی به ساحل خلیج و همچنین جاده ماشین رو از طریق شهرک میشان گامرون به گناوه که مسیر آن به طول 83 کیلومتر بود تعیین و انتخاب شد.[1]

طبق قرارداد نفتی دارسی D'Arcy در سال 1901 (1280 ش)، شرکت نفت منطقه ای از طریق دولت ایران را به دست آورد که بر اساس آن دولت ایران از کارکنان و اموال شرکت باید حمایت می کرد. با این حال، از سال 1905(1284 ش) شرکت نفت، به بهانه های مختلف و از جمله به دلیل ضعف دولت مرکزی ایران سیاست برقراری ارتباط با قدرت های محلی را انتخاب نمود و با روسای محلی (خان های بختیاری) برای حفاظت از لوله های نفتی و تامین زمین های مورد نیاز خود دو توافقنامه مخفی با آنان منعقد نمود و به دنبال آن با شیخ خزئل و در نهایت با خان های پشتکوه همین کار عقد قرارداد های خصوصی را ادامه داد.چند سال بعد که اخبار این قرار دادها به تهران رسید دولت ایران به شرکت نفت اعتراض و اعلام نمود که این توافقنامه ها را به رسمیت نمی شناسد.


4.4.1 مذاکره با خان های کشکولی

از سال 1919م(1298ش) فکر مذاکراه و توافق با خان های کشکولی که از ایلات کنفدراسیون قشقایی بود، برای شروع فعالیت های نفتی در دیار قشقایی نشین مورد توجه بیل (Bill) کنسول انگلیس مقیم بوشهر قرار گرفت . وی تنها کسی بود که این ایده را برای اولین بار مطرح کرد و کس دیگری در این مورد نقش نداشت. اما اقدامی در این باره به عمل نیامد. تنها دلیلی که برای این سکوت در سال مزبود می توان ذکر کرد ترس از این بود که فرمانفرما والی(استاندار) فارس ممکن است سهمی از این قراردادبرای خودش طلب کند . به همین سبب اقدامی در این باره صورت نگرفت و سخنی در این باره به میان نیامد.[2]

اما در سال ۱۹۲۱(۱۳۰۰ ش) با تصویب مقامات بریتانیا و کمک کنسول های بریتانیا در شیراز و بوشهر، شرکت نفت برای حفاظت از تاسیسات و کارکنان خود در صدد بر آمد یک نیروی محلی را در اختیار داشته باشد. به همین دلیل مذاکراتی را برای عقد قرار داد هایی در این زمینه با خان های کشکولی و حیات داودی را آغاز کرد.

خطوط لوله ای که می بایست نفت را از سرزمین های قشلاقی کشکولی ها به سوی خلیج فارس روانه می کرد، از سرزمین های تحت نظارت قوم حیات داودی عبور می کرد. بنا بر این ضرورت داشت که یک پیمان با خان های کشکولی که فعالیت های اکتشاف نفت در مناطق مربوط به آن ها قرار داشت.برای ایمنی و نگهبانی منعقد شود و قرار داد دیگری برای حفاظت از لوله های نفتی با خان های حیات داودی امضاء شود. خان های حیات داودی و کشکولی روابط دیرینه و دوستانه ای با انگلیس داشتند. به ویژه در دوره جنگ بزرگ(جنگ صولت الدوله با انگلیسی ها) که آن ها از طرفداران انگلیس به شمار آمده و به آن ها کمک کرده بودند. به علاوه این خوانین با نماینده سیاسی انگلیس در بوشهر ارتباط نزدیکی داشتند. اگرچه روش مذاکره مخفی و توافق با رهبران قبایل در سیاست های بریتانیا تازگی نداشت، با این حال، یک عنصر جدید و عجیب در مذاکرات اخیر رئیس شرکت نفت و کنسولگری های بریتانیا در بوشهر و شیراز وجود داشت.شرکت نفت برای تامین زمین مورد نیاز و حفاظت از اموال خود به جای مذاکره با ایلخان قشقایی که مقام مسئول ایلات در این دیار بود و حق انتخاب و واگذاری چرا گاه های ایل را در اختیار داشت و تنها مقام مسئول ارتباطات تمام ایل قشقایی را با خارج از ایل بود در این مذاکرات و قرار داد ها ندیده گرفته شد. شرکت نفت و کنسولهای انگلستان مستقیما وارد مذاکره با خان های کشکولی شده بودند که بخش کوچکی از این ایل بودند و اختیارات محدودی داشتند. در این اقدامات (به دلیل خصومت چیک با ایلخان قشقایی -م) صولت الدوله را ندیده گرفته شده بود.

صولت الدوله ایلخان قشقایی از مذاکرات محرمانه کنسول انگلیس در شیراز با خان های کشکولی مطلع شد. دریافت که شرکت نفت در صدد است که به کمک کنسول های بریتانیا در جنوب ایران قرار دادی با خان های کشکولی برای نگهبانی از تاسیسات استخراج نفت در دشت قیر را امضاء نماید.صولت الدوله که در پایان سال 1920(1299ش) روابط خود را با مقامات انگلیسی عادی ساخته بود، مصمم شد که از این فرصت برای بهبود و گسترش این روابط بهره برداری نماید.


[1] FO 371/ 6418, Trevor to Bray, Bushehr,19 October 1921

[2] FO 371/ 7814, Chick to Bridgeman, 4 November 1921


(ادامه خواهد داشت)

/ 0 نظر / 26 بازدید